श्रीकृष्णः प्रत्युवाच — “इह नास्ति।” ततो रामः क्रोधेन पूर्णः जनार्दनं पुनः पुनः कटुशब्दैः तिरस्कारं कृतवान्। “त्वं मम भ्राता इति क्षमामि। स्वस्ति, गच्छामि। द्वारकायाः, तव वा, वृश्णिभिः वा, मम किमपि कार्यं नास्ति।” इत्युक्त्वा रामः शत्रुनाशनः मिथिलां प्रविष्टः। तत्र मिथिलाधिपेन सर्वाभिलषितैः सत्कारैः पूजितः। तस्मिन्नेव काले बभ्रुः, श्रेष्ठः पण्डितानाम्, विविधरूपैः अशेषयज्ञान् अकृत्रिमान् समारभत। स गान्दिन्याः पुत्रः, महाप्रतापी, स्यमन्तकरत्नस्य रक्षणार्थं दीक्षायाः कवचं प्रविष्टवान्। षष्टिवर्षाणि धर्मात्मा अन्यरत्नानि विविधधनानि केवलं यज्ञाय समर्पितवान्। तस्य महात्मनः यज्ञाः अक्रूरयज्ञाः इति प्रसिद्धाः अभूवन्, सर्वे अन्नदानबहुलाः, कामानां दातारः। ततः राजा दुर्योधनः मिथिलां गतः। तत्र बलदेवात् गदायुद्धे दिव्योपदेशं प्राप्तवान्। ततो रामः, कृत्यसन्तुष्टः, कृष्णेन महात्मना वृश्ण्यन्धकवीरैः सह द्वारकां नीतः। अक्रूरः, पुरुषश्रेष्ठः, अन्धकैः सह मिलित्वा, महाबलः, शत्रुं सत्राजितं स्वपन्तं सह कुटुम्बैः हत्वा। तदाऽसम्बद्धभावभीत्या कृष्णः तं मुमुक्षुः; अक्रूरस्य गमनकाले वर्षधाराः न अभवन्। तस्मात् भूमिः महती दारिद्र्येन पीडिता। अतः कुकुराः अन्धकाः च अक्रूरं सन्तुष्टिम् प्राप्तुम् इच्छन्ति स्म। दानपतिः अक्रूरः पुनः द्वारकां आगतः। तदा सहस्राक्षः समुद्रसमीपे वर्षं कृतवान्। अक्रूरः, विद्वान्, कुलीनः, भगिनीं धर्मपत्नीं वसुदेवाय स्नेहात् दत्तवान्। ततः योगबलात् कृष्णः ज्ञातवान् रत्नं बभ्रौ गतं। सभायां अक्रूरं संबोधितवान् — “रत्नं, उत्तमं, यदस्ति तव हस्ते, हे प्रभो, मम समर्पय; अवमानं मा कुरु।” षष्टिवर्षे व्यतीते, मम कोपः, हे पापशून्य, पुनः पुनः उत्पन्नः, ततो दीर्घविलम्बः अभवत्। ततः कृष्णवचनेन बभ्रुः, पण्डितः, स्यमन्तकं रत्नं समस्तसात्वतसभायां बिना क्लेशं दत्तवान्। कृष्णः, शत्रुनाशनः, हर्षेण बभ्रौ तद्रत्नं, यथार्थेन प्राप्तं, पुनः समर्पितवान्। गान्दिन्याः पुत्रः कृष्णात् स्यमन्तकं रत्नं प्राप्त्वा तेन शोभितः, सूर्यवत् दीप्तिमान् अभवत्। ततः शौनकाद्याः ऋषयः प्राहुः — “अहो, महाकथां त्वया कथिताम्, सर्वेषां भारतानां, राज्ञां च। देवदानवगन्धर्वसर्पराक्षसानां, दैत्यसिद्धगुह्यकानां च। अद्भुतकृत्याः, वीर्यकर्माणि, धर्मनिश्चयाः, विविधा दिव्यकथाः, उत्तमोत्कृष्टजन्म च। प्रजापतेः सृष्टिः सम्यक् वर्णिता, महाबुद्धे, प्रजापतयः यक्षाः अप्सरसंश्च। स्थावरजङ्गमं जगत्, विविधं, त्वया उक्तं, भाग्यशालिन, सर्वं एतत् रमणीयं श्रुतम्। पुराणं पुण्यफलदं, सौम्यवाक्यैः, मनःकर्णसुखं, अमृतोपमं, त्वया उक्तम्। अधुना पृथिवीमण्डलस्य सर्वं वृत्तान्तं श्रोतुम् इच्छामः; त्वं सर्वज्ञः, वद योग्यः, कुतूहलम् महदस्ति। कति समुद्राः, द्वीपाः, प्रदेशाः, पर्वतवननद्यः च, महाबुद्धे, देवादीनां च। सर्वस्य प्रमाणं, आधारः, स्वरूपं च; यथावत् जगतः रचनां वक्तव्यम्।” सूतः उवाच — “शृण्वन्तु ऋषयः; संक्षेपेण वक्ष्यामि। शतवर्षेऽपि पूर्णं वर्णयितुं न शक्यते। जम्बू, प्लक्षः, शाल्मलः, कुशः, क्रौञ्चः, शाकः, पुष्करः — सप्त द्वीपाः। ते सप्त समुद्रैः परिवृताः — लवण, इक्षुरस, सुरा, घृत, दधि, क्षीर, वारि। जम्बूद्वीपः मध्ये स्थितः; तस्य मध्ये मेरुः सुवर्णपर्वतः स्थितः। तस्य ऊर्ध्वं चतुर्विंशत्युत्तरसप्तत्युत्तमं योजनं; अधः षोडशसहस्रं; शिखरे द्वात्रिंशसहस्रं विस्तारः। अधस्ताद् षोडशसहस्रं परिधिः; स पर्वतः भूमिपद्मबीजसदृशः। दक्षिणे हिमवत्, हेमकूटः, निषधः; उत्तरस्यां नीलः, श्वेतः, शृंगी — एते प्रदेशपर्वताः। द्वौ तेषां लक्षयोजनम्, अन्ये दशसहस्रं न्यूनम्; द्विसहस्रं ऊर्ध्वम्, समं विस्तारः। प्रथमः भारतप्रदेशः, ततः किम्पुरुषः, हरिवर्षः, मेरुदक्षिणे। उत्तरस्यां रम्यकः, हिरण्मयः, उत्तरकुरवः, यथा भारतः। एतेषां प्रत्येकं नवसहस्रं योजनम्; मध्ये इलावृतं, तत्र सुवर्णमेरुः उन्नतः।