कथं त्वया सृष्टयः क्रियन्ते, ऊर्ध्वाधःसर्वगाः च अन्तर्गताश्च? इति वचः श्रुत्वा ते सर्वे दिशः दिशः जग्मुः। अद्यापि ते न प्रत्यागच्छन्, यथा नद्यः समुद्रात् न प्रतिनिवर्तन्ते। हर्यश्वेषु नष्टेषु, प्रचेतसः पुत्रः दक्षः punarapi— तदा भगवान् वैरिण्यां सहस्रं पुत्रान् अपरान् असृजत्, ये अपि सृष्टिवृद्ध्यर्थे उत्सुकाः आसन्; ते शबलाश्वा इति प्रसिद्धाः। तेषां सर्वेषां पुनः नारदेन तैरेव वाक्यैः प्रेरितेषु, ते अन्योन्यं प्राहुः, “महर्षिः सत्यम् उक्तवान्।” “वयं भ्रातृपथमेव गन्तव्यं, असंशयं। पृथिव्याः परिमाणं ज्ञात्वा सन्तुष्टाः सृष्टिम् करिष्यामः।” त एव तेनैव मार्गे दिशः दिशः प्रस्थिताः, ते अपि अद्यापि न प्रत्यागच्छन्, यथा नद्यः समुद्रात् न प्रतिनिवर्तन्ते। तस्मात् प्रभृति, द्विजश्रेष्ठ, भ्राता भ्रातरं अन्वेष्टुम् यः गच्छति स शीघ्रं नश्यति; तस्मात् पण्डितैः तद् न कर्तव्यम्। सुतान् नष्टान् विज्ञाय, प्रजापतिः दक्षः ततः वैरिण्यां षष्टिं कन्याः असृजत्, यथाश्रुतम्। तासु तदा, विप्राः, कश्यपः प्रभुः पतित्वेन ताः स्वीकृतवान्; सोमो धर्मः अन्ये च महर्षयः अपि। दश धर्माय, त्रयोदश कश्यपाय, सप्तविंशतिः सोमाय, चत्वारः अरिष्टनेमये दत्ताः। बहुपुत्राय, अङ्गिरसे, कृष्णाश्वाय च द्वे द्वे दत्ते। तानि नामानि शृणुध्वं—अरुन्धती, वसु, यमि, लम्बा, भानुः, मरुत्वती, संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या, विश्वा, विप्राः। एते दश धर्मपत्नीः; तासां अपत्यं ज्ञेयम्। विश्वायाः विश्वदेवाः, साध्यायाः साध्याः जाताः। मरुत्वत्याः मरुतः, वसॊः वसवः, भानॊः भानवः, मुहूर्तायाः मुहूर्ताः अभवन्। लम्बायाः घोषा जाता, नागवीथ्याः यामिजा; अरुन्धत्यां सर्वं पृथिव्याः क्षेत्रम् अभूत्। संकल्पायाः विश्वात्मा जातः, हि संकल्पः एव तस्य स्वरूपम्; नागवीथ्याः च यामिन्याः च वृषलः अभवत्। ये सोमस्य पत्न्यः परा नाम्ना, ताः दक्षः प्रचेतसः दत्तवान्; ताः सर्वाः नक्षत्रनाम्नः ज्योतिषशास्त्रे प्रसिद्धाः। अन्ये च देवाः, ज्योतिष्मद्भिः सह, अष्टौ वसवः; तान् विस्तारतः वक्ष्यामि। आपः, ध्रुवः, सोमः, धवः, अनिलः, अनलः, प्रत्युषः, प्रभासः—एते वसवः नामतः स्मृताः। आपसः पुत्रः वैतण्ड्यः, श्रमः च श्रान्तः च ऋषिः; ध्रुवस्य पुत्रः कालः, लोकपरिमापकः। सोमस्य पुत्रः वर्णवान्, यस्मात् तेजः जायते; धवस्य पुत्रः द्रविणः, हविःवाहकः; मनोहरायाः शिशिरः, प्राणः, रमणः च। अनिलस्य पत्नी शिवा, तस्या मनोजवः पुत्रः; अविज्ञातगति च अन्यः पुत्रः—एवं द्वौ पुत्रौ। अनलस्य (अग्नेः) कुमारः पुत्रः, शरस्य अग्रे शोभमानः; तस्य भ्रातरः शाखः, विशाखः, नैगमेयः च, यः पृष्ठतः जातः। कृत्तिकानां बालः कार्त्तिकेयः इति विख्यातः; प्रत्युषस्य पुत्रः देवलः ऋषिः। देवलस्य अपि द्वौ पुत्रौ, धीरौ; बृहस्पतेः भगिनी ब्राह्मणवाक्प्रविणा सती। योगसंपन्ना सा अनासक्ता सर्वं जगत् विचचार; प्रभासस्य पत्नी आसीत्, स वसुना अष्टमः। तस्यां विश्वकर्मा जातः, महाभाग्यवान्, प्रजापतिः, सहस्रविद्यावान्, देवतानां तक्षकः। स सर्वाभरणकर्ता, शिल्पिनां श्रेष्ठः, सर्वाणि दिव्यानि वाहनानि अपि स एव निर्मितवान्। मानवाः अपि तस्य कौशलात् जीवन्ति; सुरभिः कश्यपात् एकादश रुद्रान् अजायत। महादेवस्य प्रसादेन, तपसा च सा शुद्धा अभवत्; अजा-एकपाद्, अहिर्बुध्न्यः, त्वष्टा, महाबलः रुद्रः च। हरः, बहुरूपः, त्र्यम्बकः, अपराजितः, वृषाकपिः, शम्भुः, कपर्दी, रैवतः अपि। मृगव्याधः, शर्वः, कपाली च, विप्रश्रेष्ठ; एते एकादश रुद्राः, त्रैलोक्यनाथाः। शतं रुद्राणां अपरिमितबलानां पुराणे उक्तम्, येन सर्वं चराचरं व्याप्यते। शृणु, विप्रश्रेष्ठ, कश्यपस्य प्रजापतेः पत्नीनां नामानि—अदितिः, दितिः, दनुः, अरिष्टा, सुरसा, खसा, सुरभिः, विनता, ताम्रा, क्रोधवशा, इरा, कद्रू, मुनिः—एतेषु जातानि अपत्यानि ज्ञेयानि। पूर्वे मन्वन्तरे, श्रेष्ठाः द्वादश देवाः तुषिताः नाम, वैवस्वतमन्वन्तरारम्भे परस्परं चक्रुः। चाक्षुषमन्वन्तरस्य समये समाप्ते, ते सर्वे लोकानां हितार्थं समागच्छन्। “आगच्छामः शीघ्रं, देवाः, अदितिं प्रविशामः, आगामिन्यां मन्वन्तरे जन्म गृह्णीमः; तत् अस्माकं हितकरं भविष्यति।” इति उक्त्वा, चाक्षुषमन्वन्तरात् अन्तराले, सर्वे अदितेः दक्षकन्यायाः, कश्यपस्य मरीचिपुत्रस्य, गर्भात् अभवन्। तत्र विष्णुः च शक्रः च पुनर्जज्ञाते, अर्यमन्, धातृ, त्वष्टा, पूषा अपि।