सर्वेषु लोकेषु प्रकाशं यः सदा ददाति, तं भगवन्तं प्रसेनजित् प्रार्थयामास—“हे भगवन्, यस्य प्रभावेन त्वं सदा दीप्तिमान्, तं रत्नं मे दातुमर्हसि। हे भाग्यवन्त, तव दीप्त्यर्थं यत् रत्नं, तत् मे दत्तुमर्हसि।” ततः तस्मिन्नेव काले भास्करः स्यमन्तकं रत्नं प्रसेनजिते दत्तवान्। राजा तद् रत्नं धारयित्वा नगरं प्रविष्टः। तं दृष्ट्वा जनाः सम्यक् दौत्यन्त—“सूर्यः गच्छति!” इति। विस्मितः स राजा स्वनगरं तथा अन्तःपुरं प्रविष्टः। तद् दिव्यं स्यमन्तकं रत्नं प्रसेनजित् राजा प्रेम्णा स्वस्य श्रेष्ठं भ्रातरं सत्राजितं दत्तवान्। तत् रत्नं वृष्ण्यन्धकानां गृहेषु सुवर्णं उत्पादयामास; कालानुसारं वर्षा अपि अभवत्, रोगस्य भीरुता नासीत्। तस्मिन्नेव काले गोविन्दः स्यमन्तकं रत्नं प्रसेनात् प्राप्तुमिच्छन्, शक्तोऽपि तं न गृहीत्वा नापि हरितवान्। एकदा प्रसेनः स्यमन्तकं रत्नं धारयित्वा वनं मृगयायै गतः; तत्र रत्नस्य प्रभावात् सिंहेन हतः। ततः बलवान् रीक्षराजः सिंहं धावन्तं दृष्ट्वा तं हत्वा रत्नं गृहीत्वा स्वगुहां प्रविष्टः। तदनन्तरं वृष्ण्यन्धकाः प्रसेनस्य निधनात् कृष्णं सन्दिग्धाः सन्तः सर्वे तं रत्नस्य विषयं आरोपयामासुः। एवं सन्दिग्धः धर्मात्मा कृष्णः निश्चितवान्—“रत्नं पुनः आनयिष्यामि।” इति संकल्पं कृत्वा वनं गतः। यत्र प्रसेनः मृगयायै गतः, तत्र विश्वसनीयाः पुरुषाः प्रसेनस्य पथं अनुयायुः। रीक्षसमृद्धं गिरिं विंध्यपर्वतं च अन्वेषयन् महान् कृष्णः श्रान्तः अन्वेषणं अकरोत्। प्रसेनं हतम् अश्वसहितं नापश्यत्, नापि रत्नं; किं तु सिंहः प्रसेनस्य शरीरात् न दूरस्थः दृष्टः। सिंहं रीक्षेण हतं दृष्ट्वा, रीक्षस्य पदानि स्पष्टं सन्दर्शितानि, माधवः तानि पदानि अनुसृत्य रीक्षगुहां गच्छति। तत्र रीक्षगुहायां स्त्रियाः स्वरः श्रुतः, या जाम्बवत्सुतं पालयन्ती आसीत्। सा रत्नं क्रीडयन्ती वदति—“मा रुदः।” “सिंहः प्रसेनं हन्ति; सिंहः जाम्बवत् द्वारा हतः। मा शुचः सौम्य शिशो; एष स्यमन्तकः तव।“ तं स्वरं स्पष्टं श्रुत्वा, कृष्णः शीघ्रं गुहां प्रविष्टवान्; भगवान् तत्र रीक्षगुहां प्रत्यक्षं प्रविष्टः। यदून् हलधरं च गुहाद्वारि स्थितवान्, गुहान्तरे जाम्बवतं दृष्टवान्। वासुदेवः जाम्बवत् सह गुहायां युद्धं अकरोत्, गोविन्दः केवलं बाहुभिः, एकविंशतिदिनानि। यदा कृष्णः गुहां प्रविष्टः, बलदेवः तस्य सहचरैः द्वारकां गत्वा, “कृष्णः हतः” इति वार्तां न्यवेदयत्। वासुदेवः जाम्बवतं विजित्य तस्य प्रियां कन्यां जाम्बवतीं प्राप्तवान्। तदनन्तरं आत्मशुद्ध्यर्थं स्यमन्तकं रत्नं गृहीत्वा रीक्षराजं सान्त्व्य गुहात् निर्गतः। कृष्णः सह नम्रसखिभिः द्वारकां प्रत्यागच्छत्; स्यमन्तकं रत्नं आनयित्वा आत्मानं शुद्धं कृत्वा अच्युतः। सत्राजिते सर्वसात्वतसभायां तद् रत्नं दत्तवान्; तथा मिथ्या आरोपितः कृष्णः, मित्रघ्न इति, तद् रत्नं प्रत्यर्पितवान्। सत्राजितः पापात् शुद्धात्मा, स्यमन्तकं पुनः प्राप्तवान्; तस्य दश पत्न्यः, तेभ्यः शतं पुत्राः अभवत्। तेषु त्रयः प्रसिद्धाः—भगङ्करः ज्येष्ठः, वीरः, वातपति, तथा वसुमेधः। त्रयः कन्याः अपि दिशिषु प्रसिद्धाः, हे द्विजश्रेष्ठ; सत्यभामा तासु अग्र्या, अन्याः तु निष्ठया व्रतानुष्ठाने स्थिताः। एवं शय्यायां पत्न्यः कृष्णाय सभाक्षेण दत्ताः; भङ्ककारी च नवेयः, उभौ विशिष्टौ। द्वौ पुत्रौ अभवत्, गुणसम्पन्नौ, रूपेण प्रसिद्धौ—माद्रीपुत्रः, ततः वृष्णिपुत्रः युधाजित्। वृष्णेः द्वौ पुत्रौ—स्वफाल्कः च चित्रकः; स्वफाल्कः काशिराजकन्यां पत्न्यं प्राप्तवान्। तस्य नाम गान्दिनी, तस्य पिता सदा गोदानं अकरोत्; तस्याः बलवान्, विद्वान्, अतिथिसत्कारप्रियः पुत्रः अभवत्। ततः प्रसिद्धः अक्रूरः जातः, उदारः, विशालहस्तः; उपमद्गु, मद्गु, मुदारः, अरिमर्दनः च। तथा अरिक्षेपः, उपेक्षा, शत्रुघः, अरिमेजयः, धर्मभृत्, धर्मः, गृध्रभोजः, तथा अन्धकः। अवाहः, प्रतिवाहः, सुन्दरी उत्तमा स्त्री, वसुन्धरा, विषृताश्वस्य कन्या तथा रानी। रूपयौवनसम्पन्ना, सर्वभूतानां मोहिनी, अक्रूरस्य उग्रसेन्या द्वौ पुत्रौ जातौ, वंशस्य आनंददायकौ। वासुदेवः, उपदेवः, देववत् दीप्तिमन्तौ जातौ; चित्रकस्य पुत्रौ पृथु, विपृथु। अश्वग्रीवः, अश्वबाहुः, सुपर्ष्वकगवेषणः, अरिष्टनेमिः, धर्मः, धर्मभृत् पुत्राः अभवत्। सुभाहुः, बहुभाहुः, श्राविष्ठा, श्रवणा च स्त्रियः। यः मिथ्या आरोपणं कृष्णे करोति, स जानाति—मिथ्या शापः कदापि तं न स्पृशति।