पुरुषः येन बहुप्रजाः सन्ति, सः विस्तीर्णं वंशं प्राप्नोति। भजमानस्य पुत्रः रथमुख्यः, तस्य पुत्रः विदुरथः, विदुरथस्य पुत्रः शूरः। राजधिदेवः राजा आसीत्, तस्य पुत्राः शक्तिमन्तः दत्तातिदत्तः, शोनाश्वः, श्वेतवाहनः च। शमी, दण्डशर्मा, दन्तशत्रुः, शत्रुजित्, श्रवणा, श्रविष्ठा—एते द्वे भगिन्यौ आस्ताम्। शमीपुत्रः प्रातिक्षत्रः, तस्य पुत्रः स्वयंभोजः, स्वयंभोजात् भादिकः अभवत्। भादिकस्य पुत्राः सर्वे महावीर्यवन्तः आसन्—कृतवर्मा ज्येष्ठः, शतधन्वा मध्ये, देवन्तः, नारन्तः, भीषग्वैतरणः, सुदन्तः, अतिदन्तः, निकश्यः, कामदम्भकः च। देवन्तस्य पुत्रः कंबलबार्हिषः, तस्य पुत्रौ असमौजः तथा नसमौजः। असमौजस्य पुत्राः नासन्, किन्तु तस्य दत्ताः पुत्राः सुदंष्ट्रः, सुचारुः, कृष्णः—एते अन्धका इति प्रसिद्धाः। क्रोष्टोः पत्न्यौ गान्धारी मद्री च आस्ताम्। गान्धार्याः पुत्रः अनमित्रः, महाबलवान् अभवत्। मद्र्याः पुत्रः युधाजित्, ततः देवमिधुषः। अनमित्रः शत्रुविजयी अभवत्। अनमित्रस्य पुत्रः निग्नः, तस्य द्वौ पुत्रौ प्रसैनः, सत्राजित्—उभौ शत्रुविजेतारौ। प्रसैनः द्वारवत्यां निवसन्, सूर्याद् दिव्यं स्यमन्तकं मणिं प्राप्तवान्। सत्राजितः, सूर्यः मित्रः च, एकदा रात्र्याः अन्ते, उत्तमः सारथिः, स्वेन रथेन निर्गतः। सः नदीतीरे जलस्पर्शं कर्तुम् अगच्छत्। तत्र विवस्वान् सूर्यः तस्य पुरतः स्थितः। भगवांस्तेजोमण्डलसम्वृतः स्पष्टं प्रकटितः। तदा राजा विवस्वानं पुरतः स्थितं दृष्ट्वा उवाच—"यथा त्वां दिवि सदा तेजोमण्डलयुक्तं पश्यामि, तथा अद्य त्वां पुरतः स्थितं पश्यामि।" "मम का विशेषता, येन त्वं सख्येन समीपं प्राप्तः?" इति राजा उवाच। तदा भगवांस्तस्य स्यमन्तकं मणिं गृहित्वा, स्वकण्ठात् अपास्य, गुप्तस्थाने स्थापयामास। तदा राजा तं देहधारीं रूपेण दृष्ट्वा सन्तुष्टः अभवत्, तेन सह किञ्चित्कालं संवादं कृतवान्। विवस्वान् गन्तुं उद्युक्तः, तदा सत्राजित् पुनः उवाच—"हे भगवन्, येन त्वं सर्वलोकान् प्रकाशयसि, तं मणिं मम दातव्यम्, येन त्वं दीप्तिमान् असि।" तदा भास्करः स्यमन्तकं मणिं दत्तवान्। राजा तं मणिं धारयित्वा नगरं प्रविष्टः। जनाः तं अनुगच्छन्तः "सूर्यः गच्छति!" इति ऊचुः। विस्मितः राजा स्वनगरं तथा अन्तःपुरं प्रविष्टः। तं दिव्यं स्यमन्तकं मणिं प्रसैनजित् राजा स्नेहात् स्वश्रेष्ठं भ्रातृं सत्राजितं दत्तवान्। स मणिः वृष्ण्यन्धकानां गृहेषु सुवर्णं उत्पादयामास, कालानुकूलं वर्षम् अभवत्, रोगभयः नासीत्। गोविन्दः स्यमन्तकं मणिं प्रसैनात् प्राप्तुम् इच्छन्, शक्तः अपि, न तं गृह्णीत् न च हरति। एकदा प्रसैनः तं मणिं धारयित्वा वनं मृगयां गच्छन्, मणेः कारणात् सिंहेन वनं हतः। ततः बलवान् ऋक्षराजः सिंहं धावन्तं दृष्ट्वा, तं हत्वा मणिं गृहित्वा स्वगुहां प्रविष्टः। ततः वृष्ण्यन्धकाः कृष्णं प्रसैनस्य मृत्यौ सन्दिग्धाः, सर्वे तं मणिं विषये आरोपयामासुः। एवं सन्दिग्धः धर्मात्मा कृष्णः निश्चयम् अकरोत्—"मणिं पुनः आनयिष्यामि"—इति संकल्प्य वनं गतः। यत्र प्रसैनः मृगयां गतः, तत्र विश्वसनीयाः पुरुषाः प्रसैनस्य पदानि अनुगच्छन्। ऋक्षसमृद्धं पर्वतं तथा श्रेष्ठं विन्ध्यं अन्विष्य, महात्मा श्रान्तः अन्वेषणम् अकरोत्। प्रसैनं हतम् अश्वेन सह न च मणिं अदृष्ट्वा, सिंहं प्रसैनस्य शरीरात् न दूरं दृष्टवान्। सिंहः ऋक्षेण हतः, तस्य पदानि स्पष्टानि आसन्, माधवः तानि पदानि अनुगम्य ऋक्षगुहां प्राप्तः। तत्र ऋक्षगुहायां, स्त्रियाः कण्ठात् बालं जाम्बवत्सुतं पाययन्त्या वाकं शृणोति। सा मणिना क्रीडन्ती उवाच—"मा रुद," "सिंहः प्रसैनं हतवान्, सिंहः जाम्बवत् हतः। मा रुद, साधु बालक, एष स्यमन्तकः तव।" तां वाचं स्पष्टं शृण्वन्, सः शीघ्रं गुहां प्रविष्टवान्। भगवान् तत्र ऋक्षगुहां प्रत्यक्षं प्रविष्टः। यदून् हलधरं सह गुहाद्वारे स्थितवान्, गुहायां जाम्बवतं दृष्टवान्। वासुदेवः जाम्बवत्सं गुहायां संयुद्धम् अकरोत्, गोविन्दः केवलं बाहुभिः, एकविंशतिः दिवसान्।