यत्र यत्र युगे युगे दक्षादयः अधिपतयः उत्पन्नाः पुनः पुनः च लयं गच्छन्ति, तत्र तत्र विद्वांसः मोहम् न यान्ति। तेषु, द्विजश्रेष्ठ, न कश्चन पूर्वं ज्येष्ठः नापि कनिष्ठः आसीत्; केवलं तपः एव पूज्यं, तस्य शक्तिः एव कारणम् अभवत्। यः कश्चन एषां दक्षस्य सृष्टिं चराचरात्मिकां जानाति, सः सन्ततिं दीर्घायुष्यम् च लभते, दिव्ये लोके सम्मानितः भवति। ततः लोमहर्षणाय उक्तम्—“देवानां, दानवानां, गन्धर्वाणां, सर्पाणां, राक्षसानां च उत्पत्तिं विस्तारतः कथय। दक्षः, स्वयंभुवेन आज्ञापितः, पूर्वं प्रजाः ससृजत्। द्विजश्रेष्ठाः, शृणुत, कथं सः प्रजाः उत्पादितवान्। आदौ, भगवान् केवलं मनसा प्रजाः ससृजत्—ऋषयः, देवाः, गन्धर्वाः, असुराः, यक्षाः, राक्षसाः च। तेषां मनसः उत्पन्नानां प्रजाः न वर्धिताः, तदा धर्मात्मा प्रजापतिः संततिः हेतुः चिन्तयामास। विभिन्नाः प्रजाः धर्मयुक्तेन संयोगेन सृजितुम् इच्छन्, सः वीराणस्य भार्यां असिक्नीं गृहीत्वा प्रजापतिः अभवत्। तदा, असिक्नी, महातपस्विनी, लोकान् धारयन्ती, वैराणीमध्ये सहस्राणि पुत्रान् अदधात्, सर्वे शक्तिमन्तः। दक्षः प्रजापतिः स्वयम् असिक्न्याम् तान् उत्पादितवान्। तान् महाभाग्यान् प्रजावृद्ध्यर्थम् उत्सुकान् दृष्ट्वा, दिव्यः संवादप्रियः नारदः तेषां विनाशाय स्वस्य शापाय च वाक्यं अब्रवीत्। कश्यपः परमेश्वरः दक्षस्य कन्यायाम् एकं विशिष्टं पुत्रं उत्पादितवान्, दक्षस्य शापात् भीतः। पूर्वं नारदः परमेष्ठिनः पुत्रः अभवत्; पुनः असिक्न्याम् वैराण्याम् दिव्यर्षिस्रेष्ठः जातः। सः पुनः पितरं इव ऋषिस्रेष्ठः अभवत्; तेन दक्षस्य पुत्राः हर्यश्वाः इति प्रसिद्धाः अभवन्। ते सर्वे तेन निश्चितं विनष्टाः विध्वंसिताः च। ततः दक्षः दृढनिश्चयः तेषां विनाशाय प्रवृत्तः। ब्रह्मर्षीन् पुरतः स्थाप्य, परमेष्ठिना याचितः, दक्षः परमेष्ठिना सह संधिं कृतवान्। नारदः मम प्रियायाः कन्यायाः, याम् दक्षः परमेश्वराय मम याचनेन शापभीत्या दत्तवान्, तया जातः। ऋषिस्रेष्ठ, वयं सत्यम् इच्छामः श्रोतुम्—कथं प्रजापतेः पुत्राः महर्षिणा नारदेन विनष्टाः। दक्षस्य पुत्राः, हर्यश्वाः, प्रजावृद्ध्यर्थम् उत्सुकाः, समागम्य, शक्तिमन्तः सन्तः, नारदः तेषां प्रति वाक्यं अब्रवीत्—“हा, बालाः भवन्तः प्रचेतसः पुत्राः, युष्माभिः प्रजाः सृजितुम् इच्छ्यन्ते, किं तु भूमेः यथावत् प्रमाणं न ज्ञायते। कथं युष्माभिः उपरि, अधः, मध्ये च प्रजाः सृज्यन्ते?” इति श्रुत्वा, ते सर्वे दिशः गच्छन्ति। अद्यापि ते न प्रत्यागच्छन्ति, यथा नद्यः समुद्रात् न प्रत्यागच्छन्ति। हर्यश्वेषु लुप्तेषु, दक्षः प्रचेतसः पुत्रः पुनः— तदा प्रभुः वैराण्याम् अन्यान् सहस्रं पुत्रान् ससृजत्, प्रजावृद्ध्यर्थम् उत्सुकान्; ते शबलाश्वाः अभवन्। नारदेन पूर्ववत् तैः एव वाक्यैः प्रेरिताः, ते सर्वे परस्परं ऊचुः—“महर्षिः सत्यम् उक्तवान्। वयं भ्रातृणां पथं अनुवर्तितुम् अर्हामः; असंशयं। भूमेः प्रमाणं ज्ञात्वा, प्रजाः सुखेन सृजामः।” ते अपि तेनैव पथा सर्वाः दिशः गच्छन्ति, अद्यापि न प्रत्यागच्छन्ति, यथा नद्यः समुद्रात् न प्रत्यागच्छन्ति। तस्मात्, द्विजश्रेष्ठ, भ्राता यो भ्रातृणां अन्वेषणाय याति, सः शीघ्रं नश्यति; अतः बुद्धिमन्तः तद् न कुर्वन्ति। पुत्रेषु लुप्तेषु, प्रजापति दक्षः वैराण्याम् षष्टिं कन्याः ससृजत्, यथा श्रुतम्। तदा, ब्राह्मणाः, कश्यपः प्रभुः ताः पत्नीरूपेण अगृह्णात्, सोमः, धर्मः, अन्ये महर्षयः च। दश धर्माय, त्रयोदश कश्यपाय, सप्तविंशति सोमाय, चत्वारः अरिष्टनेमये दत्ताः। बहुपुत्राय, अङ्गिरसः, कृष्णाश्वाय च समानं द्वे द्वे दत्ते। तासां नामानि मम शृणु। अरुन्धती, वसु, यमी, लम्बा, भानु, मारुत्वती, संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या, विश्वा—एता दश धर्मस्य पत्न्यः; तासां अपत्यानि ज्ञातव्यानि। विश्वायाः विश्वदेवाः, साध्यायाः साध्याः, मारुत्वत्याः मारुताः, वस्याः वसवः, भान्व्याः भानवः, मुहूर्तायाः मुहूर्ताः। लम्बायाः घोषः, नागवीथ्याः यामिजाः; अरुन्धत्यां सर्वं पृथिव्याः क्षेत्रं अभवत्। संकल्पायाः विश्वात्मा जातः, यतः संकल्पः एव तस्य स्वरूपम्; नागवीथ्याः यामिन्याः च वृषलः जातः। याः सोमस्य पत्न्यः, परा इति प्रसिद्धाः, दक्षः प्रचेतसः ताः दत्तवान्; सर्वाः तारा-नाम्न्यः ज्योतिषशास्त्रे प्रसिद्धाः। अन्ये देवाः, दीप्तिमन्तः अग्रे, अष्टौ वसवः; तान् विस्तारतः वर्णयामि। आपः, ध्रुवः, सोमः, धवः, अनिलः, अनलः, प्रत्युषः, प्रभासः—एते वसवः नाम्ना कीर्त्यन्ते। आपः पुत्रः वैतण्ड्यः, श्रमः, श्रान्तः इति ऋषिः; ध्रुवस्य पुत्रः पूज्यः कालः, लोकानां मापकः।