स सोमस्य वचः श्रुत्वा प्रचेतसः क्रोधं वृक्षेषु निवर्त्य, धर्मानुसारं मारिषां पत्नीं स्वीकुर्वन्ति स्म। तयोः, मारिषायाः च दशभ्यः प्रचेतसोः, बलवान् दक्षः जातः—सः प्रजापतिः, महाशक्तियुक्तः, सोमांशसम्भूतः, द्विजोत्तमाः। ततः दक्षः मनसा स्थावरजङ्गमान्, द्विपदः चतुष्पदांश्च, ससृजे; अनन्तरं स्त्रियः अपि ससर्ज। सः धर्माय दश कन्याः, कश्यपाय त्रयोदश, सोमाय शेषाः च दत्ताः; सोमराज्ञे ताः नक्षत्रसंज्ञकाः कन्याः दत्ताः। ताभ्यः देवाः, विहङ्गाः, गावः, सर्पाः, दानवा दैत्याश्च, गन्धर्वाः, अप्सरसोऽन्ये च भूतवर्गाः उत्पन्नाः। तस्मात्कालात् प्रभृति, द्विजश्रेष्ठाः, मैथुनात् प्रजाः जायन्ते; पूर्वं तु संकल्पदृष्टिस्पर्शनैः सृष्टिः अभवत् इति श्रूयते। देवदानवगन्धर्वसर्पराक्षसानां च, महात्मनः दक्षस्य च, उत्पत्तिं श्रुतवन्तः स्म। दक्षः शुभव्रतः ब्रह्मणः अङ्गुष्ठात् जातः, तस्य पत्नी अपि ब्रह्मणः सव्याङ्गुष्ठात् उत्पन्ना इति कथ्यते। कथं सः महातपाः प्राचेतसभावं पुनः प्राप्तवान्? सूत, एषः अस्माकं संशयः, कथं सोमपौत्रः स्वस्यान्तः पतिः अभवत्? द्विजोत्तमाः, प्रजासृष्टेः उत्पत्तिश्च लयश्च नित्यः; मुनयः विज्ञानवन्तश्च न मुह्यन्ति। सर्वेषु युगेषु, दक्षादयः प्रवर्तन्ते पुनः पुनः च लीयन्ते; धीराः न मुह्यन्ति। तत्र न वरिष्ठत्वं न च कनिष्ठत्वं पूर्वं, तपः एव गरिमाणमासीत्, तस्य शक्तिः कारणम्। यः कश्चित् एषां दक्षसृष्टीनां स्थावरजङ्गमानां यथावत् वेत्ति, सः सुतैः दीर्घायुष्मान् स्वर्गे च पूज्यते। लोहर्षण, देवदानवगन्धर्वसर्पराक्षसानां यथावत् उत्पत्तिं विस्तरेण कथय। दक्षः, स्वयंभुवो आज्ञया, पूर्वं प्रजाः असृजत्; कथं सः प्रजाः निर्ममे इति शृणुत। आदौ सः भगवाञ् केवलं मनसा एव प्रजाः असृजत्—मुनीन्, देवान्, गन्धर्वान्, असुरान्, यक्षराक्षसान्। तान् मनसोत्पन्नान् अपि न प्रवृद्धान् दृष्ट्वा, सः धर्मज्ञः प्रजापतिः सन्तानार्थं चिन्तयामास। विविधाः प्रजाः धर्मेण सृष्टुम् इच्छन्, वीरणस्य पत्नीं असिक्नीं गृह्णात्। साऽपि महातपस्विनी, लोकान् धारयन्ती, वैरण्यां सहस्रशः पुत्रान् समजनयत्, सर्वे बलिनः। दक्षः प्रजापतिः स्वयम् असिक्न्यां तान् अपत्यं ससर्ज; तान् सौभग्ययुक्तान् प्रजावृद्ध्यर्थं व्यग्रान् दृष्ट्वा, नारदः देवर्षिः संवादप्रियः, तेषां विनाशाय स्वशापाय च वचनानि अब्रवीत्। कश्यपः परमेश्वरः दक्षकन्यायां, दक्षशापभीतः, विशिष्टं पुत्रं जनयामास। पूर्वं नारदः परमेष्ठिनः जातः; पुनः असिक्न्यां, वैरण्यां, देवर्षिष्रेष्ठः अभवत्। सः पुनः पितरं यथा मुनिश्रेष्ठः जातः। तेन दक्षस्य पुत्राः हर्यश्वाः अभवन्। सर्वे तेन निःसंशयं यथान्याय्यं विनष्टाः; ततः दक्षः दृढनिश्चयः तेषां विनाशाय प्रवृत्तः। ब्रह्मर्षीन् अग्रे स्थाप्य, परमेष्ठिना प्रार्थितः, दक्षः तेन सह संधिं चकार। ‘नारदः मम तव प्रियतमा द्वितीयायां कन्यायां जातः, यां दक्षः परमेश्वराय मम प्रार्थनया दत्तवान्, शापभीतः।’ इति। वयं तत्त्वेन श्रोतुम् इच्छामः, मुनिश्रेष्ठ, कथं प्रजापतेः पुत्राः महर्षिणा नारदेन विनष्टाः? दक्षस्य पुत्राः हर्यश्वाः, प्रजावृद्ध्यर्थं उत्सुकाः, समागताः; नारदः तर्हि तान् अब्रवीत्—‘हा, बालाः भवन्तः, प्रजासृष्टुम् इच्छन्ति, भूमेः परिमाणं न जानन्तः। कथं उपरि, अधः, अन्तः च प्रजाः सृजिष्यथ?’ इति। तानि वचनानि श्रुत्वा, सर्वे दिशः प्रस्थिताः। ते अद्यापि न प्रत्यागच्छन्ति, यथा नद्यः समुद्रात् न निवर्तन्ति। हर्यश्वेषु विनष्टेषु, प्रचेतसः पुत्रः दक्षः पुनः— ततः प्रभुः वैरण्यां सहस्रं पुत्रान् ससर्ज, ते अपि प्रजावृद्ध्यर्थं उत्सुकाः; ते शबलश्वाः इति प्रसिद्धाः। नारदेन तैः पूर्ववद् प्रेरिताः, सर्वे ‘महर्षिः सम्यगुक्तवान्’ इति परस्परं ऊचुः। ‘वयं भ्रातृपथं गन्तव्यम्; असंशयं। भूमेः परिमाणं ज्ञात्वा, सुखेन प्रजाः सृजिष्यामः।’ इति। ते अपि तेनैव मार्गेण दिशः प्रस्थिताः; ते अपि अद्यापि न प्रत्यागच्छन्ति, यथा नद्यः समुद्रात् न निवर्तन्ति। तस्मात् कालात्, द्विजाः, भ्राता भ्रातरं अन्विष्य शीघ्रं विनश्यति; तस्मात् पण्डितैः तद् न कर्तव्यम्। पुत्रेषु विनष्टेषु, प्रजापतिः दक्षः वैरण्यां षष्टिं कन्याः ससर्ज, यथा श्रुतम्। ताः तदा, विप्राः, कश्यपः पत्नीत्वे जग्राह; सोमः, धर्मः, अन्ये महर्षयश्च अपि। सः ताः धर्माय दश, कश्यपाय त्रयोदश, सोमाय सप्तविंशतिं, अरिष्टनेमये चतस्रः दत्तवान्।