ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਅਨ੍ਵਾਹਾਰ੍ਯੇਣ ਕਰ੍ਮਣਾ ਅਗ੍ਨਿਮ੍ ਆਹਵਨੀਯਂ ਚ ਵੇਦਂ ਦੀਕ੍ਸ਼ਾਂ ਸਮਿਦ੍ ਧ੍ਰੁਵਮ੍
ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਅਹਵਨੀਅ ਅੱਗ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਅੱਗ, ਵੇਦ, ਦীক্ষਾ ਅਤੇ ਸਮਿੱਧ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ।
ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਣੀਯਂ ਸ੍ਰੁਵਂ ਚੈਵ ਆਵਭृਥ੍ਯਂ ਤਥੈਵ ਚ ਅਵਾਕ੍ਪਾਣਿਸ੍ ਤੁ ਯਸ਼੍ ਚਕ੍ਰੇ ਹਵ੍ਯਭਾਗਭੁਜਸ੍ ਤਥਾ
ਉਸ ਨੇ ਛਿੜਕਣ ਵਾਲਾ ਭਾਂਡਾ, ਯਜਨ ਦੀ ਚਮਚ, ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਹਥਾਂ ਨੀਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਹਵਨ ਦੇ ਭਾਗ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਣਾਇਆ।
ਹਵ੍ਯਾਦਾਂਸ਼੍ ਚ ਸੁਰਾਂਸ਼੍ ਚਕ੍ਰੇ ਕਵ੍ਯਾਦਾਂਸ਼੍ ਚ ਪਿਤॄਨ੍ ਅਥ ਭੋਗਾਰ੍ਥੇ ਯਜ੍ਞਵਿਧਿਨਾ ऽਯੋਜਯਦ੍ ਯਜ੍ਞਕਰ੍ਮਣਿ
ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਦੇ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰ ਭੋਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਭੋਗ ਲਈ, ਯਜਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਜਨ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ।
ਪਾਤ੍ਰਾਣਿ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਦੀਕ੍ਸ਼ਾਂ ਚਰੂਂਸ਼੍ ਚੋਲੂਖਲਾਨਿ ਚ ਯੂਪਂ ਸਮਿਤ੍ ਸ੍ਰੁਵਂ ਸੋਮਂ ਪਵਿਤ੍ਰਾਨ੍ ਪਰਿਧੀਨ੍ ਅਪਿ
ਉਸ ਨੇ ਭਾਂਡੇ, ਦਾਨ, ਦীক্ষਾ, ਚਰੂ, ਓਖਲ, ਯੂਪ, ਸਮਿੱਧ, ਚਮਚ, ਸੋਮ, ਪਵਿਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਪਰਿਧੀ ਬਣਾਏ।
ਯਜ੍ਞਿਯਾਨਿ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਚਮਸਾਂਸ਼੍ ਚ ਤਥਾਪਰਾਨ੍ ਸਦਸ੍ਯਾਨ੍ ਯਜਮਾਨਾਂਸ਼੍ ਚ ਮੇਧਾਦੀਂਸ਼੍ ਚ ਕ੍ਰਤੂਤ੍ਤਮਾਨ੍
ਉਸ ਨੇ ਯਜਨ ਦੇ ਸਮੱਗਰੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਮਚ, ਸਹਾਇਕ, ਯਜਮਾਨ, ਪੁਰੋਹਿਤ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਯਜਨ ਬਣਾਏ।
ਵਿਬਭਾਜ ਪੁਰਾ ਯਸ੍ ਤੁ ਪਾਰਮੇष੍ਠ੍ਯੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਯੁਗਾਨੁਰੂਪਂ ਯਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਲੋਕਾਨ੍ ਅਨੁਪਰਾਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਉਸ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸਰਵੋਚ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ।
ਕ੍ਸ਼ਣਾ ਨਿਮੇषਾਃ ਕਾष੍ਠਾਸ਼੍ ਚ ਕਲਾਸ੍ ਤ੍ਰੈਕਾਲ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਚ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਸ੍ ਤਿਥਯੋ ਮਾਸਾ ਦਿਨਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ ਤਥਾ
ਕਸ਼ਣ, ਨਿਮੇਸ਼, ਕਾਠ, ਕਲਾ, ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਮੁਹੂਰਤ, ਤਿਥੀਆਂ, ਮਹੀਨੇ, ਦਿਨ, ਅਤੇ ਸਾਲ।
ऋਤਵਃ ਕਾਲਯੋਗਾਸ਼੍ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਤ੍ਰਿषੁ ਆਯੁਃਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਣ੍ਯ੍ ਉਪਚਯੋ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਰੂਪਸੌष੍ਠਵਮ੍
ਰੁੱਤਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਜੋੜ, ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਮਾਪ, ਆਯੁ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਵਾਧਾ, ਨਿਸ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਸੋਭਾ।
ਤ੍ਰਯੋ ਲੋਕਾਸ੍ ਤ੍ਰਯੋ ਦੇਵਾਸ੍ ਤ੍ਰੈਵਿਦ੍ਯਂ ਪਾਵਕਾਸ੍ ਤ੍ਰਯਃ ਤ੍ਰੈਕਾਲ੍ਯਂ ਤ੍ਰੀਣਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਤ੍ਰਯੋ ਵਰ੍ਣਾਸ੍ ਤ੍ਰਯੋ ਗੁਣਾਃ
ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਾ, ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਵੇਦ, ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ, ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਤਿੰਨ ਕਰਮ, ਤਿੰਨ ਵਰਗ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ।
ਸृष੍ਟਾ ਲੋਕਾਃ ਪੁਰਾ ਸਰ੍ਵੇ ਯੇਨਾਨਨ੍ਤੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਗਤਃ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਗੁਣਾਤ੍ਮਕਃ
ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਅੰਤਹੀਨ ਕਰਮ ਨਾਲ ਬਣਾਏ; ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ।
ਨृਣਾਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪੂਰ੍ਵੇਣ ਯੋਗੇਨ ਰਮਤੇ ਚ ਯਃ ਗਤਾਗਤਾਭ੍ਯਾਂ ਯੋਗੇਨ ਯ ਏਵ ਵਿਧਿਰ੍ ਈਸ਼੍ਵਰਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
ਯੋ ਗਤਿਰ੍ ਧਰ੍ਮਯੁਕ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਅਗਤਿਃ ਪਾਪਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭਵਸ਼੍ ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸ਼ਿਤਾ
ਉਹ ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰਾਹ ਹੈ, ਪਾਪ ਕਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ, ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ।
ਚਾਤੁਰ੍ਵਿਦ੍ਯਸ੍ਯ ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਾ ਚਾਤੁਰਾਸ਼੍ਰਮ੍ਯਸਂਸ਼੍ਰਯਃ ਦਿਗਨ੍ਤਰਂ ਨਭੋ ਭੂਮਿਰ੍ ਵਾਯੁਰ੍ ਵਾਪਿ ਵਿਭਾਵਸੁਃ
ਜੋ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਗਿਆਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਹੈ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਮਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ ਯੁਗੇਸ਼ਃ ਕ੍ਸ਼ਣਦਾਚਰਃ ਯਃ ਪਰਂ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ ਯਃ ਪਰਂ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਤਪਃ
ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਜੋਤ, ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਰਾਤ ਦਾ ਯਾਤਰੀ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਜੋਤ ਵਜੋਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚਾ ਤਪ ਵਜੋਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਂ ਪਰਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ ਅਪਰਂ ਯਃ ਪਰਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ਆਦਿਤ੍ਯਾਨਾਂ ਤੁ ਯੋ ਦੇਵੋ ਯਸ਼੍ ਚ ਦੈਤ੍ਯਾਨ੍ਤਕੋ ਵਿਭੁਃ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਅਉਕਾਤ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਜੋ ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿਚ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—
ਯੁਗਾਨ੍ਤੇष੍ਵ੍ ਅਨ੍ਤਕੋ ਯਸ਼੍ ਚ ਯਸ਼੍ ਚ ਲੋਕਾਨ੍ਤਕਾਨ੍ਤਕਃ ਸੇਤੁਰ੍ ਯੋ ਲੋਕਸੇਤੂਨਾਂ ਮੇਧ੍ਯੋ ਯੋ ਮੇਧ੍ਯਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੁਲਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁਲ ਹੈ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ—
ਵੇਦ੍ਯੋ ਯੋ ਵੇਦਵਿਦੁषਾਂ ਪ੍ਰਭੁਰ੍ ਯਃ ਪ੍ਰਭਵਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ਸੋਮਭੂਤਸ਼੍ ਚ ਸੌਮ੍ਯਾਨਾਮ੍ ਅਗ੍ਨਿਭੂਤੋ ऽਗ੍ਨਿਵਰ੍ਚਸਾਮ੍
ਜੋ ਵੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸਰਜਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਜੋ ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸੋਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਅੱਗ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ—
ਯਃ ਸ਼ਕ੍ਰਾਣਾਮ੍ ਈਸ਼ਭੂਤਸ੍ ਤਪੋਭੂਤਸ੍ ਤਪਸ੍ਵਿਨਾਮ੍ ਵਿਨਯੋ ਨਯਵृਤ੍ਤੀਨਾਂ ਤੇਜਸ੍ ਤੇਜਸ੍ਵਿਨਾਮ੍ ਅਪਿ
ਜੋ ਇੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਚ ਹੈ, ਤੇ ਤਪਸਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਤਪ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ; ਜੋ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਮਕ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਚਮਕ ਹੈ—
ਵਿਗ੍ਰਹੋ ਵਿਗ੍ਰਹਾਰ੍ਹਾਣਾਂ ਗਤਿਰ੍ ਗਤਿਮਤਾਮ੍ ਅਪਿ ਆਕਾਸ਼ਪ੍ਰਭਵੋ ਵਾਯੁਰ੍ ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਾਣਾਦ੍ ਧੁਤਾਸ਼ਨਃ
ਜੋ ਰੂਪ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਲਕੜੀ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਲਕੜੀ ਹੈ; ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹਵਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਹਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਹੈ—
ਦਿਵੋ ਹੁਤਾਸ਼ਨਃ ਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਗ੍ਨਿਰ੍ ਮਧੁਸੂਦਨਃ ਰਸਾਚ੍ ਛੋਣਿਤਸਂਭੂਤਿਃ ਸ਼ੋਣਿਤਾਨ੍ ਮਾਂਸਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਉਹ ਹਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਅੱਗ ਹੈ, ਜੋ ਮਧੂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਸ ਤੋਂ ਲਹੂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲਹੂ ਤੋਂ ਮਾਸ ਬਣਦਾ ਹੈ—
ਮਾਂਸਾਤ੍ ਤੁ ਮੇਦਸੋ ਜਨ੍ਮ ਮੇਦਸੋ ऽਸ੍ਥਿ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਅਸ੍ਥ੍ਨੋ ਮਜ੍ਜਾ ਸਮਭਵਨ੍ ਮਜ੍ਜਾਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਂਭਵਃ
ਮਾਸ ਤੋਂ ਚਰਬੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਹੱਡੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਮੱਜਾ, ਤੇ ਮੱਜਾ ਤੋਂ ਵੀਰਯ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—
ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦ੍ ਗਰ੍ਭਃ ਸਮਭਵਦ੍ ਰਸਮੂਲੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਤਤ੍ਰਾਪਾਂ ਪ੍ਰਥਮੋ ਭਾਗਃ ਸ ਸੌਮ੍ਯੋ ਰਾਸ਼ਿਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਵੀਰਯ ਤੋਂ ਗਰਭ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਰਸ ਹੈ; ਇਸ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਢੇਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
ਗਰ੍ਭੋष੍ਮਸਂਭਵੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਰਾਸ਼ਿਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸੋਮਾਤ੍ਮਕਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ ਆਰ੍ਤਵਂ ਪਾਵਕਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਗਰਭ ਜੋ ਗਰਭ ਦੀ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜਾ ਢੇਰ ਹੈ; ਵੀਰਯ ਨੂੰ ਸੋਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਣੋ, ਤੇ ਆਰਤਵ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ—
ਭਾਵਾ ਰਸਾਨੁਗਾਸ਼੍ ਚੈषਾਂ ਬੀਜੇ ਚ ਸ਼ਸ਼ਿਪਾਵਕੌ ਕਫਵਰ੍ਗੇ ਭਵੇਚ੍ ਛੁਕ੍ਰਂ ਪਿਤ੍ਤਵਰ੍ਗੇ ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਰਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ; ਬੀਜ ਵਿਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਅੱਗ ਹਨ; ਕਫ ਵਾਲੇ ਵਿਚ ਵੀਰਯ, ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਵਿਚ ਲਹੂ ਵਧੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—
ਕਫਸ੍ਯ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ ਦੇਹਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਨ੍ ਮਨਸਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਕਫ ਦਾ ਥਾਂ ਦਿਲ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਨਾਭੀ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਿਲ ਮਨ ਦਾ ਥਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
ਨਾਭਿਕੋष੍ਠਾਨ੍ਤਰਂ ਯਤ੍ ਤੁ ਤਤ੍ਰ ਦੇਵੋ ਹੁਤਾਸ਼ਨਃ ਮਨਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ ਜ੍ਞੇਯਃ ਕਫਃ ਸੋਮੋ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ
ਨਾਭੀ ਤੇ ਪੇਟ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਥਾਂ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੇਵਤਾ ਹਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਜਾਣੋ, ਤੇ ਕਫ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—
ਪਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਗ੍ਨਿਃ ਸ੍ਮृਤਂ ਤ੍ਵ੍ ਏਵਮ੍ ਅਗ੍ਨਿਸੋਮਾਤ੍ਮਕਂ ਜਗਤ੍ ਏਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤੇ ਗਰ੍ਭੇ ਵਰ੍ਧਿਤੇ ऽਰ੍ਬੁਦਸਂਨਿਭੇ
ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਅੱਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਅੱਗ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰਭ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਠੜੀ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਂ ਸਂਚਕ੍ਰੇ ਸਂਗਤਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ ਸ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥੋ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ
ਹਵਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—
ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਸਮਾਨਸ਼੍ ਚ ਉਦਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਏਵ ਚ ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਸ੍ਯ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਰ੍ਧਯਨ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਤੇ ਵਿਅਾਨ; ਪ੍ਰਾਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਚਲਦਾ ਹੈ—
ਅਪਾਨਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮਂ ਕਾਯਮ੍ ਉਦਾਨੋ ऽਰ੍ਧਂ ਸ਼ਰੀਰਿਣਃ ਵ੍ਯਾਨਸ੍ ਤੁ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਸਮਾਨਃ ਸਂਨਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਅਪਾਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਨ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ; ਵਿਅਾਨ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਾਨ ਸੰਤੁਲਨ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ—