ਯਾਵਤ੍ ਸਾਗਰਗਾ ਦੇਵੀ ਤਤ੍ਰ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪੇਣ ਮਯੋਕ੍ਤਾਨਿ ਰਹਸ੍ਯਾਨਿ ਸ਼ੁਭਾਨਿ ਚ
ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਦੇਵੀ ਸਾਗਰ ਵੱਲ ਵਹਦੀ ਰਹੇ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਕੁਝ ਤੀਰਥ ਛੋਟੇ ਜਿਹਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹਨ।
ਵੇਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ऋषਿਭਿਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ ਯਾ ਗੌਤਮੀ ਲੋਕਨਮਸ੍ਕृਤਾ ਚ ਵਕ੍ਤੁਂ ਕਥਂ ਤਾਮ੍ ਅਤਿਸੁਪ੍ਰਭਾਵਾਮ੍ ਅਸ਼ੇषਤੋ ਨਾਰਦ ਕਸ੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ
ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗੌਤਮੀ—ਨਾਰਦ, ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਹਿਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਣ ਵਰਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯਥਾਕਥਂਚਿਨ੍ ਨੈਵਾਪਰਾਧੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯੋ ऽਤ੍ਰ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ ਚ ਦਿਙ੍ਮਾਤ੍ਰਮਤਿਪ੍ਰਯਾਸਾਤ੍ ਸਂਸੂਚਿਤਂ ਲੋਕਹਿਤਾਯ ਤਸ੍ਯਾਃ
ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਸ੍ ਤਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਤਿਤੀਰ੍ਥਂ ਤੁ ਪ੍ਰਭਾਵਂ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਈਸ਼੍ਵਰਃ ਅਪਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਪਤਿਰ੍ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ ਅਲਂ ਸੋਮੇਸ਼੍ਵਰਃ ਸ਼ਿਵਃ
ਉਸ ਦੇ ਹਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੌਣ ਵਰਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੇ ਸੋਮ ਦੇਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਕਾਲਯੋਗੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ਗੁਣਵਨ੍ਤਿ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਗੌਤਮੀ ਤੁ ਸਦਾ ਨृਣਾਮ੍
ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੀਰਥ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਬੁਧੀ, ਪਰ ਗੌਤਮੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਦਾ ਪੁਣ੍ਯਾ ਕੋ ਨ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯਾ ਗੁਣਕੀਰ੍ਤਨਮ੍ ਵਕ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਸ੍ ਤਤਸ੍ ਤਸ੍ਯੈ ਨਮ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਕੌਣ ਵਰਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਦੈਵਤ੍ਯਾਂ ਸੁਰੇਸ਼ਾਨ ਗਙ੍ਗਾਂ ਬ੍ਰੂषੇ ਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਨਾਹृਤਾਂ ਪੁਣ੍ਯਾਂ ਜਗਤਃ ਪਾਵਨੀਂ ਸ਼ੁਭਾਮ੍
ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਈ ਗਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।
ਆਦਿਮਧ੍ਯਾਵਸਾਨੇ ਚ ਉਭਯੋਸ੍ ਤੀਰਯੋਰ੍ ਅਪਿ ਯਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾ ਵਿष੍ਣੁਨੇਸ਼ੇਨ ਤ੍ਵਯਾ ਚ ਸੁਰਸਤ੍ਤਮ ਪੁਨਃ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਤੋ ਬ੍ਰੂਹਿ ਨ ਮੇ ਤृਪ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਉਹ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਕੰਢਿਆਂ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਈਸ਼ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ; ਫਿਰ ਵੀ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਤਸੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਕਮਣ੍ਡਲੁਸ੍ਥਿਤਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤਤੋ ਵਿष੍ਣੁਪਦਾਨੁਗਾ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਜਟਾਜੂਟੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਸੈਵ ਨਮਸ੍ਕृਤਾ
ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਕਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀ, ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਜਟਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ, ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਤੇਜਃਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਸ਼ਿਵਮ੍ ਆਰਾਧ੍ਯ ਯਤ੍ਨਤਃ ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਗਿਰਿਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਤਤਃ ਪੂਰ੍ਵਾਰ੍ਣਵਂ ਪ੍ਰਤਿ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਤੇਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਚੱਲੀ।
ਆਗਤ੍ਯ ਸਂਗਤਾ ਦੇਵੀ ਸਰ੍ਵਤੀਰ੍ਥਮਯੀ ਨृਣਾਮ੍ ਈਪ੍ਸਿਤਾਨਾਂ ਤਥਾ ਦਾਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵੋ ऽਸ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਆਈ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਾਹੀਦੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਏਤਸ੍ਯਾ ਨਾਧਿਕਂ ਮਨ੍ਯੇ ਕਿਂਚਿਤ੍ ਤੀਰ੍ਥਂ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ ਅਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚੈਵ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਭਾਵ੍ਯਂ ਯਚ੍ ਚ ਮਨਃਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਦ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾ ਹਿ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਕੈਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਭਕ੍ਤਿਤੋ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ
ਅੱਜ ਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾਃ ਪਰਤਰਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਨ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਇਤਿ ਮਤਿਰ੍ ਮਮ ਅਨ੍ਯਤੀਰ੍ਥੇਨ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਨ ਯੁਜ੍ਯੇਤ ਕਥਂਚਨ
ਮੇਰੀ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮਦ੍ਵਾਕ੍ਯਪੀਯੂषੈਰ੍ ਗਙ੍ਗਾਯਾ ਗੁਣਕੀਰ੍ਤਨਮ੍ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਨ ਮਤਿਃ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਤ੍ਰੈਵੋਪਰਤਿਂ ਗਤਾ ਇਤਿ ਭਾਤਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰਂ ਮੇ ਮੁਨੇ ਖਲੁ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ
ਮੇਰੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਅਜੀਬ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕਿ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਮੱਤ ਉਥੇ ਹੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਮੋਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਤ੍ਵਂ ਵੇਤ੍ਤਾ ਚੋਪਦੇਸ਼ਕਃ ਛਨ੍ਦਾਂਸਿ ਸਰਹਸ੍ਯਾਨਿ ਪੁਰਾਣਸ੍ਮृਤਯੋ ऽਪਿ ਚ
ਤੂੰ ਧਰਮ, ਧਨ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਵੇਦਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭੇਦਾਂ, ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ-ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਯਚ੍ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ ਤਵ ਵਾਕ੍ਯੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ ਤੀਰ੍ਥਾਨਾਮ੍ ਅਥ ਦਾਨਾਨਾਂ ਯਜ੍ਞਾਨਾਂ ਤਪਸਾਂ ਤਥਾ
ਜੋ ਹੋਰ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਤੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਤੇ ਤੀਰਥਾਂ, ਦਾਨਾਂ, ਯਜਨਾਂ ਤੇ ਤਪਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ।
ਦੇਵਤਾਮਨ੍ਤ੍ਰਸੇਵਾਨਾਮ੍ ਅਧਿਕਂ ਕਿਂ ਵਦ ਪ੍ਰਭੋ ਯਦ੍ ਬ੍ਰੂषੇ ਭਗਵਨ੍ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਥਾ ਭਾਵ੍ਯਂ ਨ ਚਾਨ੍ਯਥਾ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਮੰਤਰ ਤੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ ਕੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਹੋ, ਉਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
ਏਤਂ ਮੇ ਸਂਸ਼ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਵਾਕ੍ਯਾਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਛੇਤ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ ਇष੍ਟਂ ਮਨੋਗਤਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਵਿਸ੍ਮਯਮ੍ ਆਗਤਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਹਿਆ ਸੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।
ਸ਼ृਣੁ ਨਾਰਦ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਰਹਸ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਨਿ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਤਾਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਯੁਗਾਨਿ ਚ
ਸੁਣੋ ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਧਰਮ ਦਾ ਉੱਚਾ ਰਾਜ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹਨ।
ਗੁਣਾਸ੍ ਤ੍ਰਯਸ਼੍ ਚ ਪੁਰੁषਾਸ੍ ਤ੍ਰਯੋ ਦੇਵਾਃ ਸਨਾਤਨਾਃ ਵੇਦਾਸ਼੍ ਚ ਸ੍ਮृਤਿਭਿਰ੍ ਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ ਚਤ੍ਵਾਰਸ੍ ਤੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ, ਤੇ ਚਾਰ ਵੇਦ ਜੋ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹਨ — ਇਹ ਚਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ ਚ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਵਾਣੀ ਚਾਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਗੁਣਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਤੁ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸਮਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ਨਾਰਦ
ਚਾਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲਕੜ, ਤੇ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਣੀ; ਹੇ ਨਾਰਦ, ਚਾਰ ਗੁਣ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਧਰ੍ਮਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋ ਯਤੋ ਧਰ੍ਮਃ ਸਨਾਤਨਃ ਸਾਧ੍ਯਸਾਧਨਭਾਵੇਨ ਸ ਏਵ ਬਹੁਧਾ ਮਤਃ
ਧਰਮ ਹਰ ਥਾਂ ਆਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਲਕੜ ਤੇ ਉਪਾਏ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਸ਼੍ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਦੇਸ਼ਃ ਕਾਲਸ਼੍ ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ ਕਾਲਾਸ਼੍ਰਯਸ਼੍ ਚ ਯੋ ਧਰ੍ਮੋ ਹੀਯਤੇ ਵਰ੍ਧਤੇ ਸਦਾ
ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ: ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ; ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਘਟਦਾ ਜਾਂ ਵਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯੁਗਾਨਾਮ੍ ਅਨੁਰੂਪੇਣ ਪਾਦਃ ਪਾਦੋ ऽਸ੍ਯ ਹੀਯਤੇ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯੇਤਿ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਦੇਸ਼ਾਪੇਕ੍ਸ਼ਾ ਤਥੋਭਯਮ੍
ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਰਮ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ; ਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਦੋਵੇਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ।
ਕਾਲੇਨ ਚਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ਧਰ੍ਮੋ ਦੇਸ਼ੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ ਯੁਗੇषੁ ਕ੍ਸ਼ੀਯਮਾਣੇषੁ ਨ ਦੇਸ਼ੇषੁ ਸ ਹੀਯਤੇ
ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਯੁਗ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ।
ਉਭਯਤ੍ਰ ਵਿਹੀਨੇ ਚ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਭਾਵਤਾ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਦੇਸ਼ਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ਧਰ੍ਮਸ਼੍ ਚਤੁष੍ਪਾਤ੍ ਸੁਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ
ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਧਰਮ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਥਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ ਚਾਪਿ ਧਰ੍ਮੋ ਦੇਸ਼ੇषੁ ਤੀਰ੍ਥਰੂਪੇਣ ਤਿष੍ਠਤਿ ਕृਤੇ ਦੇਸ਼ਂ ਚ ਕਾਲਂ ਚ ਧਰ੍ਮੋ ऽਵष੍ਟਭ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਉਹ ਧਰਮ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਪਾਦਹੀਨੇਨ ਸ ਤੁ ਪਾਦਃ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਤਃ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਚਾਰ੍ਧਤਃ ਕਾਲੇ ਧਰ੍ਮੋ ਦੇਸ਼ੇ ਸਮਾਸ੍ਥਿਤਃ
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਇੱਕ ਪੈਰ ਘੱਟ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਪੈਰ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅੱਧੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਲੌ ਪਾਦੇਨ ਚੈਕੇਨ ਧਰ੍ਮਸ਼੍ ਚਲਤਿ ਸਂਕਟਮ੍ ਏਵਂਵਿਧਂ ਤੁ ਯੋ ਧਰ੍ਮਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯ ਨ ਹੀਯਤੇ
ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਪੈਰ ਨਾਲ ਓਲੜ-ਪੋਲੜ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਐਸਾ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਘਾਟੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।