ਮੂਰ੍ਤਿਰ੍ ਯਾ ਤ੍ਵ੍ ਅष੍ਟਮੀ ਤਸ੍ਯ ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ੍ ਇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾ ਅਗ੍ਨੌ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਸਾ ਤੁ ਪਚਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਨਂ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍
ਉਸ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਮੂਰਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਵਸਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਨਵਮੀ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੋਰ੍ ਯਾ ਮੂਰ੍ਤਿਰ੍ ਵਿष੍ਣੁਸ਼੍ ਚ ਨਾਮਤਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਵਤਿ ਸਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਦੇਵਾਨਾਮ੍ ਅਰਿਸੂਦਨੀ
ਚਮਕਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਨੌਵੀਂ ਮੂਰਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਦਸ਼ਮੀ ਤਸ੍ਯ ਯਾ ਮੂਰ੍ਤਿਰ੍ ਅਂਸ਼ੁਮਾਨ੍ ਇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾ ਵਾਯੌ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਸਾ ਤੁ ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਯਤਿ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਃ
ਉਸ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਮੂਰਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਮੂਰ੍ਤਿਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਭਾਨੋਰ੍ ਨਾਮ੍ਨਾ ਵਰੁਣਸਂਜ੍ਞਿਤਾ ਜਲੇष੍ਵ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਾ ਸਾ ਤੁ ਪ੍ਰਜਾਂ ਪੁष੍ਣਾਤਿ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ
ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਿਆਰਵੀਂ ਮੂਰਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਵਰੁਣ ਹੈ, ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ।
ਮੂਰ੍ਤਿਰ੍ ਯਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਭਾਨੋਰ੍ ਨਾਮ੍ਨਾ ਮਿਤ੍ਰੇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾ ਲੋਕਾਨਾਂ ਸਾ ਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਸ੍ਥਿਤਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸਰਿਤ੍ਤਟੇ
ਸੂਰਜ ਦੀ ਬਾਰਹਵੀਂ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਮਿਤ੍ਰ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਵਾਯੁਭਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਤਪਸ੍ ਤੇਪੇ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਮੈਤ੍ਰੇਣ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਅਨੁਗृਹ੍ਣਨ੍ ਸਦਾ ਭਕ੍ਤਾਨ੍ ਵਰੈਰ੍ ਨਾਨਾਵਿਧੈਸ੍ ਤੁ ਸਃ
ਉਹ ਹਵਾ ਖਾ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਸਦਾ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।
ਏਵਂ ਸਾ ਜਗਤਾਂ ਮੂਰ੍ਤਿਰ੍ ਹਿਤਾ ਵਿਹਿਤਾ ਪੁਰਾ ਤਤ੍ਰ ਮਿਤ੍ਰਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਮਿਤ੍ਰਂ ਪਰਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉਹ ਰੂਪ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ; ਮਿਤ੍ਰ ਉਥੇ ਟਿਕਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਿਤ੍ਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਭਿਰ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਸ੍ ਤੇਨ ਸਵਿਤ੍ਰਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਾ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਮੂਰ੍ਤਿਭਿਸ਼੍ ਚ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ
ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਧ੍ਯੇਯੋ ਨਮਸ੍ਯਸ਼੍ ਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸ੍ਥਾਸੁ ਮੂਰ੍ਤਿषੁ ਭਕ੍ਤਿਮਦ੍ਭਿਰ੍ ਨਰੈਰ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤਦ੍ਗਤੇਨਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਾ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਬਾਰਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰੂਪ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯਾਨ੍ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਵਾ ਤੁ ਮਾਨਵਃ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਚ ਸੂਰ੍ਯਲੋਕੇ ਮਹੀਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਸਦਾ ਸੁਣਦਾ ਤੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਿ ਤਾਵਦ੍ ਅਯਂ ਸੂਰ੍ਯਸ਼੍ ਚਾਦਿਦੇਵਃ ਸਨਾਤਨਃ ਤਤਃ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਪਸ੍ ਤੇਪੇ ਵਰੇਪ੍ਸੁਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੋ ਯਥਾ
ਜੇ ਇਹ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਮ ਜੀਵ ਵਾਂਗ ਤਪ ਕਰਕੇ ਵਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ?
ਏਤਦ੍ ਵਃ ਸਂਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪਰਂ ਗੁਹ੍ਯਂ ਵਿਭਾਵਸੋਃ ਪृष੍ਟਂ ਮਿਤ੍ਰੇਣ ਯਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਾਰਦਾਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨੇ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਾਸ਼ਮਾਨ ਦੇਵਤਾ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁੱਝਾ ਭੇਦ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਤੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪ੍ਰਾਙ੍ ਮਯੋਕ੍ਤਾਸ੍ ਤੁ ਯੁष੍ਮਭ੍ਯਂ ਰਵੇਰ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਮੂਰ੍ਤਯਃ ਮਿਤ੍ਰਸ਼੍ ਚ ਵਰੁਣਸ਼੍ ਚੋਭੌ ਤਾਸਾਂ ਤਪਸਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤੌ
ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਚੁਕਾ ਹਾਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ ਦੋਵੇਂ ਤਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
ਅਬ੍ਭਕ੍ਸ਼ੋ ਵਰੁਣਸ੍ ਤਾਸਾਂ ਤਸ੍ਥੌ ਪਸ਼੍ਚਿਮਸਾਗਰੇ ਮਿਤ੍ਰੋ ਮਿਤ੍ਰਵਨੇ ਚਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਾਯੁਭਕ੍ਸ਼ੋ ऽਭਵਤ੍ ਤਦਾ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਰੁਣ ਪਾਣੀ ਖਾ ਕੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਮਿਤ੍ਰ ਹਵਾ ਖਾ ਕੇ ਇਥੇ ਮਿਤ੍ਰਵਨ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਅਥ ਮੇਰੁਗਿਰੇਃ ਸ਼ृਙ੍ਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤੋ ਗਨ੍ਧਮਾਦਨਾਤ੍ ਨਾਰਦਸ੍ ਤੁ ਮਹਾਯੋਗੀ ਸਰ੍ਵਾਂਲ੍ ਲੋਕਾਂਸ਼੍ ਚਰਨ੍ ਵਸ਼ੀ
ਫਿਰ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਮਹਾਂਯੋਗੀ ਨਾਰਦ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ।
ਆਜਗਾਮਾਥ ਤਤ੍ਰੈਵ ਯਤ੍ਰ ਮਿਤ੍ਰੋ ऽਚਰਤ੍ ਤਪਃ ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੁ ਤਪਸ੍ਯਨ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਕੌਤੂਹਲਂ ਹ੍ਯ੍ ਅਭੂਤ੍
ਉਹ ਉਥੇ ਆਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਮਿਤ੍ਰ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਸ ਨੂੰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਿਗਿਆਸਾ ਜਾਗੀ।
ਯੋ ऽਕ੍ਸ਼ਯਸ਼੍ ਚਾਵ੍ਯਯਸ਼੍ ਚੈਵ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸਨਾਤਨਃ ਧृਤਮ੍ ਏਕਾਤ੍ਮਕਂ ਯੇਨ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਸੁਮਹਾਤ੍ਮਨਾ
ਜੋ ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ।
ਯਃ ਪਿਤਾ ਸਰ੍ਵਦੇਵਾਨਾਂ ਪਰਾਣਾਮ੍ ਅਪਿ ਯਃ ਪਰਃ ਅਯਜਦ੍ ਦੇਵਤਾਃ ਕਾਸ੍ ਤੁ ਪਿਤॄਨ੍ ਵਾ ਕਾਨ੍ ਅਸੌ ਯਜੇਤ੍ ਇਤਿ ਸਂਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਮਨਸਾ ਤਂ ਦੇਵਂ ਨਾਰਦੋ ऽਬ੍ਰਵੀਤ੍
ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ—ਕਿਹੜੇ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਉਹ ਪੂਜਾ ਕਰੇ? ਤੇ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
ਵੇਦੇषੁ ਸਪੁਰਾਣੇषੁ ਸਾਙ੍ਗੋਪਾਙ੍ਗੇषੁ ਗੀਯਸੇ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਜਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੋ ਧਾਤਾ ਤ੍ਵਂ ਨਿਧਾਨਮ੍ ਅਨੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਤੂੰ ਅਜਨਮਾ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਸਿਫ਼ਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭੂਤਂ ਭਵ੍ਯਂ ਭਵਚ੍ ਚੈਵ ਤ੍ਵਯਿ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ ਚਤ੍ਵਾਰਸ਼੍ ਚਾਸ਼੍ਰਮਾ ਦੇਵ ਗृਹਸ੍ਥਾਦ੍ਯਾਸ੍ ਤਥੈਵ ਹਿ
ਜੋ ਹੋਇਆ, ਹੋ ਰਿਹਾ ਤੇ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਦਿ ਵੀ, ਹੇ ਦੇਵਤਾ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹਨ।
ਯਜਨ੍ਤਿ ਤ੍ਵਾਮ੍ ਅਹਰਹਸ੍ ਤ੍ਵਾਂ ਮੂਰ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਦੈਵਤਂ ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍
ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਤੇਰੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ, ਸਭ ਦਾ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਹੈਂ।
ਯਜਸੇ ਪਿਤਰਂ ਕਂ ਤ੍ਵਂ ਦੇਵਂ ਵਾਪਿ ਨ ਵਿਦ੍ਮਹੇ
ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਪਿਤਰ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ? ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
ਅਵਾਚ੍ਯਮ੍ ਏਤਦ੍ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਪਰਂ ਗੁਹ੍ਯਂ ਸਨਾਤਨਮ੍ ਤ੍ਵਯਿ ਭਕ੍ਤਿਮਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਥਾਤਥਮ੍
ਇਹ ਗੱਲ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਰਾਜ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਠੀਕ ਠੀਕ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਮ੍ ਅਵਿਜ੍ਞੇਯਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਅਚਲਂ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੈਸ਼੍ ਚ ਸਰ੍ਵਭੂਤੈਰ੍ ਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਉਹ ਜੋ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ, ਸਮਝ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਦਿਖਾਈ ਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਸ ਹ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਭੂਤਾਨਾਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਸ਼੍ ਚੈਵ ਕਥ੍ਯਤੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੋ ऽਸੌ ਪੁਰੁषਸ਼੍ ਚੈਵ ਕਲ੍ਪਿਤਃ
ਉਹ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੇਤ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਉਹ ਪੁਰਖ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭੋ ਭਗਵਾਨ੍ ਸੈਵ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ਮਹਾਨ੍ ਇਤਿ ਚ ਯੋਗੇषੁ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਹੀ ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਭਗਵਾਨ, ਬੁੱਧੀ, ਯੋਗ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਤੱਤ, ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਂਖ੍ਯੇ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ ਯੋਗੇ ਨਾਮਭਿਰ੍ ਬਹੁਧਾਤ੍ਮਕਃ ਸ ਚ ਤ੍ਰਿਰੂਪੋ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਰ੍ਵੋ ऽਕ੍ਸ਼ਰ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਸਾਂਖਿਆ ਵਿਚ ਉਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯੋਗ ਵਿਚ ਉਹ ਦੇ ਕਈ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਸ਼ਰਵ ਤੇ ਅਟੱਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧृਤਮ੍ ਏਕਾਤ੍ਮਕਂ ਤੇਨ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮ੍ ਇਦਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ ਅਸ਼ਰੀਰਃ ਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਨਿਵਸਤ੍ਯ੍ ਅਸੌ
ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਆਤਮਕਤਾ ਵਾਲਾ ਉਹ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ, ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਵਸਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਨ ਸ ਲਿਪ੍ਯੇਤ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਮਮਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਤਵ ਚ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਦੇਹਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮੇਰੀ, ਤੇਰੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਭੂਤੋ ऽਸੌ ਨ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ ਕੇਨਚਿਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸਗੁਣੋ ਨਿਰ੍ਗੁਣੋ ਵਿਸ਼੍ਵੋ ਜ੍ਞਾਨਗਮ੍ਯੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਸੌ ਸ੍ਮृਤਃ
ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਗਤ-ਰੂਪ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।