ਤੇਨ ਵृਦ੍ਧਿਂ ਪਰਾਂ ਨੀਤਃ ਸਕਲਸ਼੍ ਚੌषਧੀਗਣਃ ਸਾਧਕਃ ਫਲਪਾਕਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਉਸ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਵਾਧਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਫਲ ਪੱਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤੇਨ ਯਜ੍ਞਾਨ੍ ਯਥਾਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਮਾਨਵਾਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ऽਹਰਹਸ਼੍ ਚੈਵ ਦੇਵਾਨ੍ ਆਪ੍ਯਾਯਯਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਉਸ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਯਜ੍ਞਾਸ਼੍ ਚ ਵੇਦਾਸ਼੍ ਚ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ ਚ ਦ੍ਵਿਜਪੂਰ੍ਵਕਾਃ ਸਰ੍ਵਦੇਵਨਿਕਾਯਾਸ਼੍ ਚ ਪਸ਼ੁਭੂਤਗਣਾਸ਼੍ ਚ ਯੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਜਨ, ਵੇਦ, ਦੁਜਾਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ — ਇਹ ਸਭ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਵृष੍ਟ੍ਯਾ ਧृਤਮ੍ ਇਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ ਸਾਪਿ ਨਿष੍ਪਾਦ੍ਯਤੇ ਵृष੍ਟਿਃ ਸਵਿਤ੍ਰਾ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਾਃ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਡੋਲ, ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਤੇ ਉਹ ਵਰਖਾ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਮੁਨੀ।
ਆਧਾਰਭੂਤਃ ਸਵਿਤੁਰ੍ ਧ੍ਰੁਵੋ ਮੁਨਿਵਰੋਤ੍ਤਮਾਃ ਧ੍ਰੁਵਸ੍ਯ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰੋ ऽਸੌ ਸੋ ऽਪਿ ਨਾਰਾਯਣਾਸ਼੍ਰਯਃ
ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਟਿਕਾਉ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀਵਰ; ਟਿਕਾਉ ਤਾਰਾ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਹृਦਿ ਨਾਰਾਯਣਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ਵਿਭਰ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮ੍ ਆਦਿਭੂਤਃ ਸਨਾਤਨਃ
ਨਾਰਾਇਣ ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ, ਆਦਿ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਮਯਾ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍ ਭੂਸਮੁਦ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ ਯੁਕ੍ਤਂ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਚ੍ ਛ੍ਰੋਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਛਥ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਭ੍ਰਮਾਂਡ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?
ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਯਾਨਿ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਪੁਣ੍ਯਾਨ੍ਯ੍ ਆਯਤਨਾਨਿ ਚ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞ ਸ਼੍ਰੋਤੁਂ ਨੋ ਵਰ੍ਤਤੇ ਮਨਃ
ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜੋ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਆਨ ਕਰੋ, ਹੇ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ; ਸਾਡਾ ਮਨ ਉਹ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਹਸ੍ਤੌ ਚ ਪਾਦੌ ਚ ਮਨਸ਼੍ ਚੈਵ ਸੁਸਂਯਤਮ੍ ਵਿਦ੍ਯਾ ਤਪਸ਼੍ ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਸ਼੍ ਚ ਸ ਤੀਰ੍ਥਫਲਮ੍ ਅਸ਼੍ਨੁਤੇ
ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਤੇ ਮਨ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਗਿਆਨ, ਤਪ ਤੇ ਇਜ਼ਤ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਤੀਰ੍ਥਂ ਵਾਚਾਂ ਤਥਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਿਗ੍ਰਹਸ਼੍ ਚ ਏਤਾਨਿ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰਜਾਨਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਮਾਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧਯਨ੍ਤਿ
ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ — ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਤੀਰਥ ਸਵਰਗ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਦੁष੍ਟਂ ਤੀਰ੍ਥਸ੍ਨਾਨੈਰ੍ ਨ ਸ਼ੁਧ੍ਯਤਿ ਸ਼ਤਸ਼ੋ ऽਪਿ ਜਲੈਰ੍ ਧੌਤਂ ਸੁਰਾਭਾਣ੍ਡਮ੍ ਇਵਾਸ਼ੁਚਿ
ਅੰਦਰੋਂ ਖਰਾਬ ਮਨ ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਭਾਂਡ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਨ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਨ ਦਾਨਾਨਿ ਨ ਵ੍ਰਤਾਨਿ ਨ ਚਾਸ਼੍ਰਮਾਃ ਦੁष੍ਟਾਸ਼ਯਂ ਦਮ੍ਭਰੁਚਿਂ ਪੁਨਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍
ਤੀਰਥ, ਦਾਨ, ਵਰਤ ਜਾਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਅਤ ਮਾੜੀ, ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਰੁਚੀ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਬੇਕਾਬੂ ਹਨ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਵਸ਼ੇ ਕृਤ੍ਵਾ ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਵਸੇਨ੍ ਨਰਃ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਕੁਰੁਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਯਾਗਂ ਪੁष੍ਕਰਂ ਤਥਾ
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ ਛृਣੁਧ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੀਰ੍ਥਾਨ੍ਯ੍ ਆਯਤਨਾਨਿ ਚ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪੇਣ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਯਾਨਿ ਕਾਨਿ ਵੈ
ਇਸ ਲਈ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜੋ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਨ।
ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਕ੍ਤੁਂ ਵਰ੍षਸ਼ਤੈਰ੍ ਅਪਿ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪੁष੍ਕਰਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਨੈਮਿषਾਰਣ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਚ
ਪਹਿਲਾ ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ ਦੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ, ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰਨੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
ਪ੍ਰਯਾਗਂ ਚ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਧਰ੍ਮਾਰਣ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ ਧੇਨੁਕਂ ਚਮ੍ਪਕਾਰਣ੍ਯਂ ਸੈਨ੍ਧਵਾਰਣ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਚ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਧਰਮਾਰਣਯ, ਧੇਨੁਕ, ਚੰਪਕਾਰਣਯ ਅਤੇ ਸੈਂਧਵਾਰਣਯ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ!
ਪੁਣ੍ਯਂ ਚ ਮਗਧਾਰਣ੍ਯਂ ਦਣ੍ਡਕਾਰਣ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਚ ਗਯਾ ਪ੍ਰਭਾਸਂ ਸ਼੍ਰੀਤੀਰ੍ਥਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਕਨਖਲਂ ਤਥਾ
ਮਗਧਾਰਣਯ, ਦੰਡਕਾਰਣਯ, ਗਯਾ, ਪ੍ਰਭਾਸਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਦਿਵਯ ਕਨਖਲਾ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹਨ।
ਭृਗੁਤੁਙ੍ਗਂ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਂ ਭੀਮਾਰਣ੍ਯਂ ਕੁਸ਼ਸ੍ਥਲੀਮ੍ ਲੋਹਾਕੁਲਂ ਸਕੇਦਾਰਂ ਮਨ੍ਦਰਾਰਣ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਚ
ਭ੍ਰਿਗੁਤੁੰਗ, ਹਿਰਣਯਾਕਸ਼, ਭੀਮਾਰਣਯ, ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ, ਲੋਹਾਕੁਲ, ਸਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਰਣਯ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੀਰਥ ਹਨ।
ਮਹਾਬਲਂ ਕੋਟਿਤੀਰ੍ਥਂ ਸਰ੍ਵਪਾਪਹਰਂ ਤਥਾ ਰੂਪਤੀਰ੍ਥਂ ਸ਼ੂਕਰਵਂ ਚਕ੍ਰਤੀਰ੍ਥਂ ਮਹਾਫਲਮ੍
ਮਹਾਬਲ, ਕੋਟੀਤੀਰਥ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰੂਪਤੀਰਥ, ਸ਼ੂਕਰਵ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵੱਡੇ ਫਲ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥ ਹਨ।
ਯੋਗਤੀਰ੍ਥਂ ਸੋਮਤੀਰ੍ਥਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਸਾਹੋਟਕਂ ਤਥਾ ਤੀਰ੍ਥਂ ਕੋਕਾਮੁਖਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਬਦਰੀਸ਼ੈਲਮ੍ ਏਵ ਚ
ਯੋਗਤੀਰਥ, ਸੋਮਤੀਰਥ, ਸਾਓਟਕ ਤੀਰਥ, ਕੋਕਾਮੁਖ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਬਦਰੀ ਪਹਾੜ ਵੀ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹਨ।
ਸੋਮਤੀਰ੍ਥਂ ਤੁਙ੍ਗਕੂਟਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਸ੍ਕਨ੍ਦਾਸ਼੍ਰਮਂ ਤਥਾ ਕੋਟਿਤੀਰ੍ਥਂ ਚਾਗ੍ਨਿਪਦਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਪਞ੍ਚਸ਼ਿਖਂ ਤਥਾ
ਸੋਮਤੀਰਥ, ਤੁੰਗਕੂਟ, ਸਕੰਦ ਆਸ਼ਰਮ ਤੀਰਥ, ਕੋਟੀਤੀਰਥ, ਅਗਨਿਪਦ ਅਤੇ ਪੰਚਸ਼ਿਖਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੀਰਥ ਹਨ।
ਧਰ੍ਮੋਦ੍ਭਵਂ ਕੋਟਿਤੀਰ੍ਥਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਬਾਧਪ੍ਰਮੋਚਨਮ੍ ਗਙ੍ਗਾਦ੍ਵਾਰਂ ਪਞ੍ਚਕੂਟਂ ਮਧ੍ਯਕੇਸਰਮ੍ ਏਵ ਚ
ਧਰਮੋਦਭਵ, ਕੋਟੀਤੀਰਥ, ਬਾਧਪ੍ਰਮੋਚਨ ਤੀਰਥ, ਗੰਗਾਦਵਾਰ, ਪੰਚਕੂਟ ਅਤੇ ਮਧ੍ਯਕੇਸਰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹਨ।
ਚਕ੍ਰਪ੍ਰਭਂ ਮਤਙ੍ਗਂ ਚ ਕ੍ਰੁਸ਼ਦਣ੍ਡਂ ਚ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਕੁਣ੍ਡਂ ਵਿष੍ਣੁਤੀਰ੍ਥਂ ਸਾਰ੍ਵਕਾਮਿਕਮ੍ ਏਵ ਚ
ਚਕ੍ਰਪ੍ਰਭਾ, ਮਤੰਗ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕ੍ਰੁਸ਼ਦੰਡ, ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਕੁੰਡ, ਵਿਸ਼ਣੁਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸਰਵਕਾਮਿਕ ਵੀ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹਨ।
ਤੀਰ੍ਥਂ ਮਤ੍ਸ੍ਯਤਿਲਂ ਚੈਵ ਬਦਰੀ ਸੁਪ੍ਰਭਂ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕੁਣ੍ਡਂ ਵਹ੍ਨਿਕੁਣ੍ਡਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਸਤ੍ਯਪਦਂ ਤਥਾ
ਮਤਸ੍ਯਤਿਲਾ ਤੀਰਥ, ਸੁੰਦਰ ਬਦਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ, ਵਹਿਨਿਕੁੰਡ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਪਦ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੀਰਥ ਹਨ।
ਚਤੁਃਸ੍ਰੋਤਸ਼੍ ਚਤੁਃਸ਼ृਙ੍ਗਂ ਸ਼ੈਲਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਧਾਰਕਮ੍ ਮਾਨਸਂ ਸ੍ਥੂਲਸ਼ृਙ੍ਗਂ ਚ ਸ੍ਥੂਲਦਣ੍ਡਂ ਤਥੋਰ੍ਵਸ਼ੀ
ਚਤੁਹਸ੍ਰੋਤ, ਚਤੁਹਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਹਾੜ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਹਨ, ਮਾਨਸਾ, ਸਥੂਲਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਸਥੂਲਦੰਡ ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ।
ਲੋਕਪਾਲਂ ਮਨੁਵਰਂ ਸੋਮਾਹ੍ਵਸ਼ੈਲਮ੍ ਏਵ ਚ ਸਦਾਪ੍ਰਭਂ ਮੇਰੁਕੁਣ੍ਡਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਸੋਮਾਭਿषੇਚਨਮ੍
ਲੋਕਪਾਲ, ਮਨੁਵਰ, ਸੋਮਾਹਵ ਪਹਾੜ, ਸਦਾਪ੍ਰਭਾ, ਮੇਰੁਕੁੰਡ ਅਤੇ ਸੋਮਾਭਿਸ਼ੇਕਣ ਤੀਰਥ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।
ਮਹਾਸ੍ਰੋਤਂ ਕੋਟਰਕਂ ਪਞ੍ਚਧਾਰਂ ਤ੍ਰਿਧਾਰਕਮ੍ ਸਪ੍ਤਧਾਰੈਕਧਾਰਂ ਚ ਤੀਰ੍ਥਂ ਚਾਮਰਕਣ੍ਟਕਮ੍
ਮਹਾਸ੍ਰੋਤ, ਕੋਟਰਕ, ਪੰਜਧਾਰਾ, ਤ੍ਰਿਧਾਰਕ, ਸਪਤਧਾਰਾ, ਏਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਚਾਮਰਕੰਟਕ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹਨ।
ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮਂ ਚਕ੍ਰਤੀਰ੍ਥਂ ਕੋਟਿਦ੍ਰੁਮਮ੍ ਅਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ਬਿਲ੍ਵਪ੍ਰਭਂ ਦੇਵਹ੍ਰਦਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਵਿष੍ਣੁਹ੍ਰਦਂ ਤਥਾ
ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ, ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੋਟੀਦ੍ਰੁਮ, ਬਿਲਵਪ੍ਰਭਾ, ਦੇਵਹ੍ਰਦ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਹ੍ਰਦ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੀਰਥ ਹਨ।
ਸ਼ਙ੍ਖਪ੍ਰਭਂ ਦੇਵਕੁਣ੍ਡਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਵਜ੍ਰਾਯੁਧਂ ਤਥਾ ਅਗ੍ਨਿਪ੍ਰਭਂ ਚ ਪੁਂਨਾਗਂ ਦੇਵਪ੍ਰਭਮ੍ ਅਨੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਸ਼ੰਖਪ੍ਰਭਾ, ਦੇਵਕੁੰਡ, ਵਜਰਾਯੁਧ ਤੀਰਥ, ਅਗਨਿਪ੍ਰਭਾ, ਪੁੰਨਾਗ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਦੇਵਪ੍ਰਭਾ ਵੀ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹਨ।
ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਂ ਸਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੀਤੀਰ੍ਥਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਹ੍ਰਦਮ੍ ਸਾਤੀਰ੍ਥਂ ਲੋਕਪਾਲਾਖ੍ਯਂ ਮਣਿਪੁਰਗਿਰਿਂ ਤਥਾ
ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ, ਗਾਂਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਸ਼੍ਰੀ ਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਹ੍ਰਦ, ਸਾਤੀਰਥ, ਲੋਕਪਾਲ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਮਣਿਪੁਰਗਿਰੀ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।