ਵਹ੍ਨਿਸ੍ ਤੁ ਵਾਯੁਨਾ ਵਾਯੁਰ੍ ਵਿਪ੍ਰਾਸ੍ ਤੁ ਨਭਸਾਵृਤਃ ਆਕਾਸ਼ੋ ऽਪਿ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਮਹਤਾ ਪਰਿਵੇष੍ਟਿਤਃ
ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਾ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚੋਹ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਸ਼ੇषਾਣਿ ਵਿਪ੍ਰਾਸ਼੍ ਚੈਤਾਨਿ ਸਪ੍ਤ ਵੈ ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਚ ਸਮਾਵृਤ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਸਮਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਦਸ ਤੇ ਇੱਕ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਨੇ ਵੀ ਮਹੱਤ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਮੁੱਢਲੇ ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਅਨਨ੍ਤਸ੍ਯ ਨ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸਂਖ੍ਯਾਨਂ ਚਾਪਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਅਸਂਖ੍ਯਾਤਂ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨਾਪਿ ਵੈ ਯਤਃ
ਅਨੰਤ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਅਗਣਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਹੇਤੁਭੂਤਮ੍ ਅਸ਼ੇषਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਸਾ ਪਰਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ਅਣ੍ਡਾਨਾਂ ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਯੁਤਾਨਿ ਚ
ਉਹ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਹੇ ਦੁਜਾਤੀਓ, ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੰਡ ਹਨ।
ਈਦृਸ਼ਾਨਾਂ ਤਥਾ ਤਤ੍ਰ ਕੋਟਿਕੋਟਿਸ਼ਤਾਨਿ ਚ ਦਾਰੁਣ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਨਿਰ੍ ਯਥਾ ਤੈਲਂ ਤਿਲੇ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਪੁਮਾਨ੍ ਇਹ
ਉਥੇ ਐਸੇ ਅੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰੋੜਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੀਖੀ ਅੱਗ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਧਾਨੇ ऽਵਸ੍ਥਿਤੋ ਵ੍ਯਾਪੀ ਚੇਤਨਾਤ੍ਮਨਿਵੇਦਨਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਚ ਪੁਮਾਂਸ਼੍ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨੁਭੂਤਯਾ
ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ, ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਸੂਝ ਵਾਲਾ, ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੋਵੇਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਿष੍ਣੁਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਧृਤੌ ਸਂਸ਼੍ਰਯਧਰ੍ਮਿਣੌ ਤਯੋਃ ਸੈਵ ਪृਥਗ੍ਭਾਵੇ ਕਾਰਣਂ ਸਂਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਚ
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਦੋਵੇਂ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀਤਾ ਹੀ ਆਧਾਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੋਭਕਾਰਣਭੂਤਾ ਚ ਸਰ੍ਗਕਾਲੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ ਯਥਾ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਜਲੇ ਵਾਤੋ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਕਣਿਕਾਗਤਮ੍
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਦੁਜਾਤੀਓ, ਜੋ ਉਲਝਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਠੰਡਕ ਇਕ ਬੂੰਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਜਗਚ੍ ਛਕ੍ਤਿਸ੍ ਤਥਾ ਵਿष੍ਣੋਃ ਪ੍ਰਧਾਨਪੁਰੁषਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਯਥਾ ਚ ਪਾਦਪੋ ਮੂਲਸ੍ਕਨ੍ਧਸ਼ਾਖਾਦਿਸਂਯੁਤਃ
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਦਰਖ਼ਤ ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹ, ਤਣੀ, ਡਾਲੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਆਦ੍ਯਬੀਜਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਬੀਜਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਵੈ ਤਤਃ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤਿ ਤਤਸ੍ ਤੇਭ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੇ ਪਰੇ ਦ੍ਰੁਮਾਃ
ਮੂਲ ਬੀਜ ਤੋਂ ਹੋਰ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਦਰਖ਼ਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਤੇ ऽਪਿ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਦ੍ਰਵ੍ਯਕਾਰਣਾਨੁਗਤਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ਏਵਮ੍ ਅਵ੍ਯਾਕृਤਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਹਦਾਦਯਃ
ਉਹ ਵੀ, ਹੇ ਦੁਜਾਤੀਓ, ਉਸ ਮੂਲ ਦੇ ਲਕਸ਼ਣ, ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਵਿਆਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹੱਤ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਾਸ੍ ਤਤਸ੍ ਤੇਭ੍ਯਃ ਸਂਭਵਨ੍ਤਿ ਸੁਰਾਦਯਃ ਤੇਭ੍ਯਸ਼੍ ਚ ਪੁਤ੍ਰਾਸ੍ ਤੇषਾਂ ਤੁ ਪੁਤ੍ਰਾਣਾਂ ਪਰਮੇ ਸੁਤਾਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੱਖਰੇ ਲਕਸ਼ਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸੁਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਬੀਜਾਦ੍ ਵृਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਰੋਹੇਣ ਯਥਾ ਨਾਪਚਯਸ੍ ਤਰੋਃ ਭੂਤਾਨਾਂ ਭੂਤਸਰ੍ਗੇਣ ਨੈਵਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਚਯਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਦਰਖ਼ਤ ਉੱਗਣ ਤੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਘਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਘਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸਂਨਿਧਾਨਾਦ੍ ਯਥਾਕਾਸ਼ਕਾਲਾਦ੍ਯਾਃ ਕਾਰਣਂ ਤਰੋਃ ਤਥੈਵਾਪਰਿਣਾਮੇਨ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਭਗਵਾਨ੍ ਹਰਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਦਰਖ਼ਤ ਲਈ ਨੇੜਤਾ ਨਾਲ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵ੍ਰੀਹਿਬੀਜੇ ਯਥਾ ਮੂਲਂ ਨਾਲਂ ਪਤ੍ਤ੍ਰਾਙ੍ਕੁਰੌ ਤਥਾ ਕਾਣ੍ਡਕੋषਾਸ੍ ਤਥਾ ਪੁष੍ਪਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਤਦ੍ਵਚ੍ ਚ ਤਣ੍ਡੁਲਃ
ਜਿਵੇਂ ਚਾਵਲ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਜੜ੍ਹ, ਤਣੀ, ਪੱਤੇ, ਅੰਕੁਰ, ਕਾਂਡ, ਕੋਸ਼, ਫੁੱਲ, ਦੂਧ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤੁषਾਃ ਕਣਾਸ਼੍ ਚ ਸਨ੍ਤੋ ਵੈ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਵਿਰ੍ਭਾਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਰੋਹਹੇਤੁਸਾਮਗ੍ਰ੍ਯਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਾਃ
ਭੁਸੀ ਅਤੇ ਦਾਣੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉੱਗਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਧਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਥਾ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵ੍ ਅਨੇਕੇषੁ ਦੇਵਾਦ੍ਯਾਸ੍ ਤਨਵਃ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ਵਿष੍ਣੁਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਰੋਹਮ੍ ਉਪਯਾਨ੍ਤਿ ਵੈ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਈ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਸਰੀਰ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉੱਗਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ ਚ ਵਿष੍ਣੁਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍ ਜਗਚ੍ ਚ ਯੋ ਯਤ੍ਰ ਚੇਦਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਲਯਮ੍ ਏष੍ਯਤਿ
ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਮਂ ਧਾਮ ਸਦਸਤ੍ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਭੇਦੇਨ ਜਗਦ੍ ਏਤਚ੍ ਚਰਾਚਰਮ੍
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ—ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ ਏਵ ਮੂਲਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪੀ ਜਗਚ੍ ਚ ਸਃ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਲਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਾਤਿ ਤਤ੍ਰ ਚ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਉਹੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਜਗਤ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਤਾ ਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ ਚ ਇਜ੍ਯਤੇ ਕ੍ਰਤੁਃ ਸ ਏਵ ਤਤ੍ਕਰ੍ਮਫਲਂ ਚ ਤਸ੍ਯ ਯਤ੍ ਯੁਗਾਦਿ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ ਚ ਭਵੇਦ੍ ਅਸ਼ੇषਤੋ ਹਰੇਰ੍ ਨ ਕਿਂਚਿਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤਤ੍
ਉਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯਜਨਾ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾ ਤੋਂ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਰੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਤਾਰਾਮਯਂ ਭਗਵਤਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾਕृਤਿ ਪ੍ਰਭੋਃ ਦਿਵਿ ਰੂਪਂ ਹਰੇਰ੍ ਯਤ੍ ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਪੁਚ੍ਛੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਧ੍ਰੁਵਃ
ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸ਼ੀਸ਼ੁਮਾਰ (ਡੋਲਫਿਨ) ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪੂੰਛ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਏष ਭ੍ਰਮਨ੍ ਭ੍ਰਾਮਯਤਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਕਾਨ੍ ਗ੍ਰਹਾਨ੍ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਮ੍ ਅਨੁ ਤਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਚਕ੍ਰਵਤ੍
ਉਹ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੱਕ ਦੇ ਸਪੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੀ ਹੈ।
ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੌ ਤਾਰਾ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਗ੍ਰਹੈਃ ਸਹ ਵਾਤਾਨੀਕਮਯੈਰ੍ ਬਨ੍ਧੈਰ੍ ਧ੍ਰੁਵੇ ਬਦ੍ਧਾਨਿ ਤਾਨਿ ਵੈ
ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਗ੍ਰਹ—all ਧ੍ਰੁਵਾ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹਨ।
ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾਕृਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਯਦ੍ ਰੂਪਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਦਿਵਿ ਨਾਰਾਯਣਃ ਪਰਂ ਧਾਮ ਤਸ੍ਯਾਧਾਰਃ ਸ੍ਵਯਂ ਹृਦਿ
ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ੁਮਾਰ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦਤਨਯਸ੍ ਤਮ੍ ਆਰਾਧ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਮ੍ ਸ ਤਾਰਾਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਸ੍ਯ ਧ੍ਰੁਵਃ ਪੁਚ੍ਛੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ
ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਉਹ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ੀਸ਼ੁਮਾਰ ਦੀ ਪੂੰਛ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਆਧਾਰਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ ਧ੍ਰੁਵਸ੍ਯ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਸ਼੍ ਚ ਧ੍ਰੁਵੇ ਭਾਨੁਰ੍ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਨਾਰਦਨ ਸ਼ੀਸ਼ੁਮਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਹੈ। ਸ਼ੀਸ਼ੁਮਾਰ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਆਧਾਰਂ ਜਗਚ੍ ਚੇਦਂ ਸਦੇਵਾਸੁਰਮਾਨੁषਮ੍ ਯੇਨ ਵਿਪ੍ਰਾ ਵਿਧਾਨੇਨ ਤਨ੍ ਮੇ ਸ਼ृਣੁਤ ਸਾਂਪ੍ਰਤਮ੍
ਉਸ ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਸਭ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਦਵਾਨੋ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣੋ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ।
ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ੍ ਅष੍ਟਭਿਰ੍ ਮਾਸੈਰ੍ ਗ੍ਰਸਤ੍ਯ੍ ਅਪੋ ਰਸਾਤ੍ਮਿਕਾਃ ਵਰ੍षਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁ ਤਤਸ਼੍ ਚਾਨ੍ਨਮ੍ ਅਨ੍ਨਾਦਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਜਗਤ੍
ਵਿਵਸਵਾਨ ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਸ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਅਪਸੋਰਬ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੰਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਅੰਨ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ੍ ਅਂਸ਼ੁਭਿਸ੍ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੈਰ੍ ਆਦਾਯ ਜਗਤੋ ਜਲਮ੍ ਸੋਮਂ ਪੁष੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਥੇਨ੍ਦੁਸ਼੍ ਚ ਵਾਯੁਨਾਡੀਮਯੈਰ੍ ਦਿਵਿ
ਵਿਵਸਵਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦਾ ਪਾਣੀ ਉਠਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੋਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।