ਸਾਂਖ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਏਤਾਵਤ੍ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਂਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕੁਰੁਤੇ ਚੈਵ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਚ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਸਾਂਖਿਆ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕੋਣ ਇਥੇ ਤੱਕ ਹੈ; ਹੋਰ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ। ਸਾਂਖਿਆ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਚ੍ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਸਂਖ੍ਯਾਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ਸਂਖ੍ਯਾ ਸਹਸ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਤੁ ਨਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਃ
ਚਾਲੀ ਤੇ ਚੌਵੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੱਤ ਹਨ; ਪਚੀਸਵਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਤੱਤ ਨਹੀਂ।
ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤ੍ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਬੁਧ੍ਯਮਾਨ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਃ ਯਦਾ ਬੁਧ੍ਯਤਿ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਤਦਾ ਭਵਤਿ ਕੇਵਲਃ
ਜਾਗਰੂਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਚੀਸਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਗਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਏਤਾਵਦ੍ ਭਾषਿਤਂ ਤਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ਏਵਮ੍ ਏਤਦ੍ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤਃ ਸਾਮ੍ਯਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਤ
ਸਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਤੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਕृਤੇਸ੍ ਤਥਾ ਗੁਣਵਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਯਥੈਤਾਨਿ ਨਿਰ੍ਗੁਣੇਭ੍ਯਸ੍ ਤਥਾ ਭਵੇਤ੍
ਸਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗੁਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨ ਤ੍ਵ੍ ਏਵਂ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਨਾਮ੍ ਆਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਕ੍ਸ਼ਰਭਾਵਸ਼੍ ਚ ਨ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਨਹੀਂ; ਨਸ਼ਵਰਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਅਵਿਨਾਸੀ ਨਹੀਂ।
ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਮਤਯੋ ਯੇ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਤੇषੁ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ ਅਰਿਂਦਮ
ਜੋ ਲੋਕ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵੇ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਕੜਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਤਦ੍ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤੋ ਨ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਬੋਧਨਾਤ੍ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਭੂਤਾ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਯੈਵਾਨੁਵਰ੍ਤਨਾਤ੍
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਮ੍ ਅਸਰ੍ਵਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਃ ਯ ਏਵਮ੍ ਅਭਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਨ ਭਯਂ ਤੇषੁ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਸਭ ਕੁਝ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਸਭ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਪਚਵੀਂ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਾਂਖ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਏਤਾਵਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤੇ ਨृਪਸਤ੍ਤਮ ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੇ ਤ੍ਵ੍ ਇਦਾਨੀਂ ਮੇ ਤ੍ਵਂ ਨਿਬੋਧਾਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਸਾਂਖਿਆ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਥੇ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ। ਹੁਣ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣ।
ਅਭੇਦ੍ਯਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਲਯਧਰ੍ਮਿਣਃ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਲਯ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੇ ਚ ਵਿਂਸ਼ਕਃ
ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਅਭੇਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਚਨਾ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਦਿਆ-ਅਵਿਦਿਆ ਵੀ ਵੀਹਵਾਂ ਹਨ।
ਪਰਸ੍ਪਰਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਾ ਵੈ ਤਨ੍ ਨਿਬੋਧਾਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ ऋषਿਭਿਸ੍ ਤਾਤ ਸਾਂਖ੍ਯਸ੍ਯਾਤਿਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਵਿਦਿਆ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਮਝ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ, ਸਾਂਖਿਆ ਦੀ ਹੋਰ ਵਿਆਖਿਆ ਵਜੋਂ।
ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਤਥਾ ਵਿਸ਼ੇषਾ ਇਤਿ ਨਃ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍
ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਵਿਦਿਆ ਬੁੱਧੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਵਿषਯਾਣਾਂ ਮਨਸ੍ ਤੇषਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮਨੀषਿਣਃ ਮਨਸਃ ਪਞ੍ਚ ਭੂਤਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ; ਮਨ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਪੰਜ ਤੱਤ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਹਂਕਾਰਸ੍ ਤੁ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ ਅਹਂਕਾਰਸ੍ ਤਥਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਵਿਦ੍ਯਾ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰ
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ।
ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ ਵਿਦ੍ਯਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਨਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਵਿਧਿਸ਼੍ ਚ ਪਰਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਚੋਟੀ ਦੇ। ਵਿਦਿਆ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਮ ਵਿਧੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਅਪਰਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ ਵਿਦ੍ਯਾ ਵੈ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞੇਯਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਪਾਰਗਃ
ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਨੀਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਦਿਆ ਪਚਵੀਂ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ, ਸਭ ਦਾ ਸਭ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਵੈ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਮ੍ ਤਥੈਵ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਃ
ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਗਿਆਤ ਪਚਵੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਪਚਵੀਂ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੇ ਤੁ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਮਯੋਕ੍ਤੇ ਵੈ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਚ ਕ੍ਸ਼ਰਂ ਚੈਵ ਯਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ ਨਿਬੋਧ ਮੇ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਬਾਰੇ ਤੱਤਵਾਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਕਸ਼ਰ ਤੇ ਕਸ਼ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।
ਉਭਾਵ੍ ਏਤੌ ਕ੍ਸ਼ਰਾਵ੍ ਉਕ੍ਤੌ ਉਭਾਵ੍ ਏਤਾਵ੍ ਅਨਕ੍ਸ਼ਰੌ ਕਾਰਣਂ ਤੁ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਥਾਜ੍ਞਾਨਂ ਤੁ ਜ੍ਞਾਨਤਃ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਵੰਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਨਾਸਵੰਤ ਹਨ; ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਦਿਨਿਧਨਾਵ੍ ਏਤੌ ਉਭਾਵ੍ ਏਵੇਸ਼੍ਵਰੌ ਮਤੌ ਤਤ੍ਤ੍ਵਸਂਜ੍ਞਾਵ੍ ਉਭਾਵ੍ ਏਵ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯੇਤੇ ਜ੍ਞਾਨਚਿਨ੍ਤਕੈਃ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇਸ਼ਵਰ ਹਨ; ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਤੱਤ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਲਯਧਰ੍ਮਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍ ਤਦ੍ ਏਤਦ੍ ਗੁਣਸਰ੍ਗਾਯ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਰਚਨਾ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
ਗੁਣਾਨਾਂ ਮਹਦਾਦੀਨਾਮ੍ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ਅਧਿष੍ਠਾਨਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਏਤਦ੍ ਵੈ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਮ੍
ਗੁਣਾਂ, ਮਹੱਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਹੀ ਆਧਾਰ, ਖੇਤਰ ਤੇ ਪਚਵੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਗੁਣਜਾਲਂ ਤੁ ਤਦ੍ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ਮਨਿ ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ ਤਦ੍ ਅਹਂ ਤਦ੍ ਗੁਣੈਸ੍ ਤੈਸ੍ ਤੁ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ੇ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ, ਉਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਚਵੀਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਣਾ ਗੁਣੇषੁ ਲੀਯਨ੍ਤੇ ਤਦ੍ ਏਕਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਭਵੇਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੋ ऽਪਿ ਤਦਾ ਤਾਵਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸਂਪ੍ਰਣੀਯਤੇ
ਗੁਣ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਯਂ ਗਚ੍ਛਤੇ ਗੁਣਸਂਜ੍ਞਿਤਾ ਨਿਰ੍ਗੁਣਤ੍ਵਂ ਚ ਵੈ ਦੇਹੇ ਗੁਣੇषੁ ਪਰਿਵਰ੍ਤਨਾਤ੍
ਜਦ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਟੱਲ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਏਵ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਪਰਿਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਨਿਰ੍ਗੁਣਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏष ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਅਨੁਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਮ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਦ ਖੇਤਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਰੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏष ਯਦਾ ਗੁਣਵਤੀ ਗੁਣੇष੍ਵ੍ ਅਥ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਥ ਜਾਨਾਤਿ ਨਿਰ੍ਗੁਣਤ੍ਵਂ ਤਥਾਤ੍ਮਨਃ
ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਪਰਿਵਰ੍ਜਨਾਤ੍ ਅਨ੍ਯੋ ऽਹਮ੍ ਅਨ੍ਯੇਯਮ੍ ਇਤਿ ਯਦਾ ਬੁਧ੍ਯਤਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍
ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਬੁਧੀਮਾਨ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਵੱਖਰਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ',
ਤਦੈषੋ ऽਵ੍ਯਥਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਨ ਚ ਮਿਸ਼੍ਰਤ੍ਵਮ੍ ਆਵ੍ਰਜੇਤ੍ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਚੈष ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਮਿਸ਼੍ਰੋ ऽਨ੍ਯੋ ऽਨ੍ਯਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਤਦ ਉਹ ਅਡੋਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਨ, ਇਹ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।