ਆਨੁਲੋਮ੍ਯੇਨ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਲੀਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਤਃ ਗੁਣਾ ਗੁਣੇषੁ ਸਤਤਂ ਸਾਗਰਸ੍ਯੋਰ੍ਮਯੋ ਯਥਾ
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਣ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗੁਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ।
ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਲਯ ਏਤਾਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ ਨृਪਸਤ੍ਤਮ ਏਕਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਲਯੇ ਚਾਸ੍ਯ ਬਹੁਤ੍ਵਂ ਚ ਤਥਾ ਸृਜਿ
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਏਵ ਚ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਜ੍ਞਾਨਕੋਵਿਦੈਃ ਅਧਿष੍ਠਾਤਾਰਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਏਤਨ੍ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜੇ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਹਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
ਏਕਤ੍ਵਂ ਚ ਬਹੁਤ੍ਵਂ ਚ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ ਅਨੁ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਾਨ੍ ਏਕਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਲਯੇ ਚਾਸ੍ਯ ਬਹੁਤ੍ਵਂ ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਤ੍
ਇਕਤਾ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਰੂਪ।
ਬਹੁਧਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵੀਤ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪ੍ਰਸਵਾਤ੍ਮਿਕਾਮ੍ ਤਚ੍ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਮਹਾਨ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ੋ ऽਧਿਤਿष੍ਠਤਿ
ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਜਣਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਉਸ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਆਤਮਾ, ਪਚੀਸਵਾਂ, ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿष੍ਠਾਤੇਤਿ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਯਤਿਸਤ੍ਤਮੈਃ ਅਧਿष੍ਠਾਨਾਦ੍ ਅਧਿष੍ਠਾਤਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਣਾਮ੍ ਇਤਿ ਨਃ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍
ਉਸ ਨੂੰ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਯਤੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਨੇ 'ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ' ਕਿਹਾ ਹੈ; ਕੰਮ ਚਲਾਉਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਜਾਨਾਤਿ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਇਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਿਕੇ ਪੁਰੇ ਸ਼ੇਤੇ ਪੁਰੁषਸ਼੍ ਚੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ 'ਖੇਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਵ੍ਯਕਤ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯਦ੍ ਏਵ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਉਚ੍ਯਤੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞਾਤਾਰਂ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਮ੍
ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਖੇਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ; ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਪਚੀਸਵਾਂ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯਦ੍ ਏਵ ਚ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਜ੍ ਜ੍ਞੇਯਂ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞੇਯੋ ਵੈ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਃ
ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਗਿਆਨਯੋਗ; ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨਯੋਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਚੀਸਵਾਂ ਹੈ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤਥਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਥੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ ਅਨੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਮ੍
ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਖੇਤਰ, ਸਤਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਤੱਤ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਤੱਤ ਪਚੀਸਵਾਂ ਹੈ।
ਸਾਂਖ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਏਤਾਵਤ੍ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਂਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕੁਰੁਤੇ ਚੈਵ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਚ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਸਾਂਖਿਆ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕੋਣ ਇਥੇ ਤੱਕ ਹੈ; ਹੋਰ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ। ਸਾਂਖਿਆ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਚ੍ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਸਂਖ੍ਯਾਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ਸਂਖ੍ਯਾ ਸਹਸ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਤੁ ਨਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਃ
ਚਾਲੀ ਤੇ ਚੌਵੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੱਤ ਹਨ; ਪਚੀਸਵਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਤੱਤ ਨਹੀਂ।
ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤ੍ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਬੁਧ੍ਯਮਾਨ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਃ ਯਦਾ ਬੁਧ੍ਯਤਿ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਤਦਾ ਭਵਤਿ ਕੇਵਲਃ
ਜਾਗਰੂਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਚੀਸਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਗਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਏਤਾਵਦ੍ ਭਾषਿਤਂ ਤਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ਏਵਮ੍ ਏਤਦ੍ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤਃ ਸਾਮ੍ਯਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਤ
ਸਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਤੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਕृਤੇਸ੍ ਤਥਾ ਗੁਣਵਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਯਥੈਤਾਨਿ ਨਿਰ੍ਗੁਣੇਭ੍ਯਸ੍ ਤਥਾ ਭਵੇਤ੍
ਸਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗੁਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨ ਤ੍ਵ੍ ਏਵਂ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਨਾਮ੍ ਆਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਕ੍ਸ਼ਰਭਾਵਸ਼੍ ਚ ਨ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਨਹੀਂ; ਨਸ਼ਵਰਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਅਵਿਨਾਸੀ ਨਹੀਂ।
ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਮਤਯੋ ਯੇ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਤੇषੁ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ ਅਰਿਂਦਮ
ਜੋ ਲੋਕ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵੇ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਕੜਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਤਦ੍ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤੋ ਨ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਬੋਧਨਾਤ੍ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਭੂਤਾ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਯੈਵਾਨੁਵਰ੍ਤਨਾਤ੍
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਮ੍ ਅਸਰ੍ਵਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਃ ਯ ਏਵਮ੍ ਅਭਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਨ ਭਯਂ ਤੇषੁ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਸਭ ਕੁਝ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਸਭ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਪਚਵੀਂ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਾਂਖ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਏਤਾਵਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤੇ ਨृਪਸਤ੍ਤਮ ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੇ ਤ੍ਵ੍ ਇਦਾਨੀਂ ਮੇ ਤ੍ਵਂ ਨਿਬੋਧਾਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਸਾਂਖਿਆ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਥੇ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ। ਹੁਣ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣ।
ਅਭੇਦ੍ਯਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਲਯਧਰ੍ਮਿਣਃ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਲਯ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੇ ਚ ਵਿਂਸ਼ਕਃ
ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਅਭੇਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਚਨਾ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਦਿਆ-ਅਵਿਦਿਆ ਵੀ ਵੀਹਵਾਂ ਹਨ।
ਪਰਸ੍ਪਰਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਾ ਵੈ ਤਨ੍ ਨਿਬੋਧਾਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ ऋषਿਭਿਸ੍ ਤਾਤ ਸਾਂਖ੍ਯਸ੍ਯਾਤਿਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਵਿਦਿਆ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਮਝ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ, ਸਾਂਖਿਆ ਦੀ ਹੋਰ ਵਿਆਖਿਆ ਵਜੋਂ।
ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਤਥਾ ਵਿਸ਼ੇषਾ ਇਤਿ ਨਃ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍
ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਵਿਦਿਆ ਬੁੱਧੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਵਿषਯਾਣਾਂ ਮਨਸ੍ ਤੇषਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮਨੀषਿਣਃ ਮਨਸਃ ਪਞ੍ਚ ਭੂਤਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ; ਮਨ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਪੰਜ ਤੱਤ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਹਂਕਾਰਸ੍ ਤੁ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ ਅਹਂਕਾਰਸ੍ ਤਥਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਵਿਦ੍ਯਾ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰ
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ।
ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ ਵਿਦ੍ਯਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਨਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਵਿਧਿਸ਼੍ ਚ ਪਰਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਚੋਟੀ ਦੇ। ਵਿਦਿਆ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਮ ਵਿਧੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਅਪਰਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ ਵਿਦ੍ਯਾ ਵੈ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞੇਯਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਪਾਰਗਃ
ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਨੀਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਦਿਆ ਪਚਵੀਂ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ, ਸਭ ਦਾ ਸਭ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਵੈ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਮ੍ ਤਥੈਵ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਃ
ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਗਿਆਤ ਪਚਵੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਪਚਵੀਂ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੇ ਤੁ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਮਯੋਕ੍ਤੇ ਵੈ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਚ ਕ੍ਸ਼ਰਂ ਚੈਵ ਯਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ ਨਿਬੋਧ ਮੇ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਬਾਰੇ ਤੱਤਵਾਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਕਸ਼ਰ ਤੇ ਕਸ਼ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।
ਉਭਾਵ੍ ਏਤੌ ਕ੍ਸ਼ਰਾਵ੍ ਉਕ੍ਤੌ ਉਭਾਵ੍ ਏਤਾਵ੍ ਅਨਕ੍ਸ਼ਰੌ ਕਾਰਣਂ ਤੁ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਥਾਜ੍ਞਾਨਂ ਤੁ ਜ੍ਞਾਨਤਃ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਵੰਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਨਾਸਵੰਤ ਹਨ; ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।