ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸਤਤਂ ਜ੍ਞੇਯ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਅਨੁਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਮ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਹ੍ਯ੍ ਅਹੀਨਮਨਸੋ ਨਾਨ੍ਯਥੇਤਿ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਸਾਰਵਭੌਮ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ—ਇਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਤ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ; ਇਹੀ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਹੈ।
ਵਿਮੁਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਗੇਭ੍ਯੋ ਲਘ੍ਵਾਹਾਰੋ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ਪੂਰ੍ਵਰਾਤ੍ਰੇ ਪਰਾਰ੍ਧੇ ਚ ਧਾਰਯੀਤ ਮਨੋ ਹृਦਿ
ਜੋ ਸਭ ਲਗਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਰੱਖੇ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ।
ਸ੍ਥਿਰੀਕृਤ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮਂ ਮਨਸਾ ਮਿਥਿਲੇਸ਼੍ਵਰ ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ੍ਥਿਰਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪਾषਾਣ ਇਵ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬੁਧੀ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਕੇ, ਪਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ।
ਸ੍ਥਾਣੁਵਚ੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਕਮ੍ਪ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਦਾਰੁਵਚ੍ ਚਾਪਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਧਿਵਿਧਾਨਜ੍ਞਸ੍ ਤਤੋ ਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਖੰਭ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ, ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਨਿਸਚਲ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਬੁਧੀ ਨਾਲ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹੀ ਯੋਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਨ ਚਾਘ੍ਰਾਤਿ ਨ ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਕਿਂਚਨ ਨ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਨ ਚ ਸਂਕਲ੍ਪਤੇ ਮਨਃ
ਉਹ ਨਾ ਸੁਣਦਾ, ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ, ਨਾ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ; ਨਾ ਛੂਹਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਨਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਅ ਬਣਦਾ।
ਨ ਚਾਪਿ ਮਨ੍ਯਤੇ ਕਿਂਚਿਨ੍ ਨ ਚ ਬੁਧ੍ਯੇਤ ਕਾष੍ਠਵਤ੍ ਤਦਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਮ੍ ਆਪਨ੍ਨਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮਨੀषਿਣਃ
ਉਹ ਨਾ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ, ਨਾ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ, ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ 'ਯੋਗੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨ ਭਾਤਿ ਹਿ ਯਥਾ ਦੀਪੋ ਦੀਪ੍ਤਿਸ੍ ਤਦ੍ਵਚ੍ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨਿਲਿਙ੍ਗਸ਼੍ ਚਾਧਸ਼੍ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤਿਮ੍ ਅਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ; ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ, ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਪਾਰ, ਉਹ ਚਲਣ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦਾ ਤਦੁਪਪਨ੍ਨਸ਼੍ ਚ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦृष੍ਟੇ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ ਹृਦਯਸ੍ਥੋ ऽਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮੇਤਿ ਜ੍ਞੇਯੋ ਜ੍ਞਸ੍ ਤਾਤ ਮਦ੍ਵਿਧੈਃ
ਜਦ ਉਹ ਹਾਲਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਮੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਵੱਲੋਂ।
ਨਿਰ੍ਧੂਮ ਇਵ ਸਪ੍ਤਾਰ੍ਚਿਰ੍ ਆਦਿਤ੍ਯ ਇਵ ਰਸ਼੍ਮਿਵਾਨ੍ ਵੈਦ੍ਯੁਤੋ ऽਗ੍ਨਿਰ੍ ਇਵਾਕਾਸ਼ੇ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਏ ਰਹਿਤ ਸੱਤ ਰੋਸ਼ਨ ਵਾਲਾ ਅੱਗ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ, ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਧृਤਿਮਨ੍ਤੋ ਮਨੀषਿਣਃ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਯੋਨਿਸ੍ਥਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਯੋਨਿਮ੍ ਅਮृਤਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਉਹ ਜਿਸਨੂੰ ਵੱਡੇ, ਢੀਠ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ—ਜੋ ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਮਰ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਵਾਹੁਰ੍ ਅਣੁਭ੍ਯੋ ऽਣੁ ਤਨ੍ ਮਹਦ੍ਭ੍ਯੋ ਮਹਤ੍ਤਰਮ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਧ੍ਰੁਵਂ ਤਿष੍ਠਨ੍ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਉਹ ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਣੂ, ਵੱਡਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਥਾਂ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।
ਬੁਦ੍ਧਿਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਦृਸ਼੍ਯੇਨ ਮਨੋਦੀਪੇਨ ਲੋਕਕृਤ੍ ਮਹਤਸ੍ ਤਮਸਸ੍ ਤਾਤ ਪਾਰੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ ਨ ਤਾਮਸਃ
ਬੁਧੀ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।
ਤਮਸੋ ਦੂਰ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਸ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੈਰ੍ ਵੇਦਪਾਰਗੈਃ ਵਿਮਲੋ ਵਿਮਤਸ਼੍ ਚੈਵ ਨਿਰ੍ਲਿਙ੍ਗੋ ऽਲਿਙ੍ਗਸਂਜ੍ਞਕਃ
ਤੱਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਤੇ 'ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ' ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਯੋਗ ਏष ਹਿ ਲੋਕਾਨਾਂ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਯੋਗਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਏਵਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯੇਤ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਜਰਂ ਪਰਮ੍
ਇਹ ਹੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੀ ਯੋਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਜਰ ਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਯੋਗਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਏਤਾਵਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤੋ ਮਯਾ ਸਾਂਖ੍ਯਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਯੋਗ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਇਤਨੀ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਾਂਖਿਆ ਗਿਆਨ, ਉਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਆਹੁਃ ਪ੍ਰਖ੍ਯਾਨਂ ਪਰਾਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਮਹਤ੍ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਰਾਜਸਤ੍ਤਮ
ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਮਹਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ।
ਅਹਂਕਾਰਸ੍ ਤੁ ਮਹਤਸ੍ ਤृਤੀਯ ਇਤਿ ਨਃ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਹਂਕਾਰਾਦ੍ ਆਹੁਃ ਸਾਂਖ੍ਯਾਤ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ
ਮਹਤ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਤੀਜਾ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਸਾਂਖਿਆ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜ ਭੂਤ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਏਤਾਃ ਪ੍ਰਕृਤਯਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅष੍ਟੌ ਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ ਚਾਪਿ षੋਡਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚੈਵ ਵਿਸ਼ੇषਾਸ਼੍ ਚ ਤਥਾ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ
ਇਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੋਲਾਂ ਵਿਕਾਰ; ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਤ, ਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ।
ਏਤਾਵਦ੍ ਏਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਸਾਂਖ੍ਯਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮਨੀषਿਣਃ ਸਾਂਖ੍ਯੇ ਸਾਂਖ੍ਯਵਿਧਾਨਜ੍ਞਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਾਂਖ੍ਯਪਥੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਇਤਨੇ ਹੀ ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਂਖਿਆ ਦੇ ਢੰਗ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਂਖਿਆ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਯਦ੍ ਅਭਿਜਾਯੇਤ ਤਤ੍ ਤਤ੍ਰੈਵ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ਲੀਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਾਨਿ ਗृਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਕੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਨੁਲੋਮ੍ਯੇਨ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਲੀਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਤਃ ਗੁਣਾ ਗੁਣੇषੁ ਸਤਤਂ ਸਾਗਰਸ੍ਯੋਰ੍ਮਯੋ ਯਥਾ
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਣ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗੁਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ।
ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਲਯ ਏਤਾਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ ਨृਪਸਤ੍ਤਮ ਏਕਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਲਯੇ ਚਾਸ੍ਯ ਬਹੁਤ੍ਵਂ ਚ ਤਥਾ ਸृਜਿ
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਏਵ ਚ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਜ੍ਞਾਨਕੋਵਿਦੈਃ ਅਧਿष੍ਠਾਤਾਰਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਏਤਨ੍ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜੇ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਹਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
ਏਕਤ੍ਵਂ ਚ ਬਹੁਤ੍ਵਂ ਚ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ ਅਨੁ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਾਨ੍ ਏਕਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਲਯੇ ਚਾਸ੍ਯ ਬਹੁਤ੍ਵਂ ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਤ੍
ਇਕਤਾ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਰੂਪ।
ਬਹੁਧਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵੀਤ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪ੍ਰਸਵਾਤ੍ਮਿਕਾਮ੍ ਤਚ੍ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਮਹਾਨ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ੋ ऽਧਿਤਿष੍ਠਤਿ
ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਜਣਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਉਸ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਆਤਮਾ, ਪਚੀਸਵਾਂ, ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿष੍ਠਾਤੇਤਿ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਯਤਿਸਤ੍ਤਮੈਃ ਅਧਿष੍ਠਾਨਾਦ੍ ਅਧਿष੍ਠਾਤਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਣਾਮ੍ ਇਤਿ ਨਃ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍
ਉਸ ਨੂੰ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਯਤੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਨੇ 'ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ' ਕਿਹਾ ਹੈ; ਕੰਮ ਚਲਾਉਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਜਾਨਾਤਿ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਇਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਿਕੇ ਪੁਰੇ ਸ਼ੇਤੇ ਪੁਰੁषਸ਼੍ ਚੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ 'ਖੇਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਵ੍ਯਕਤ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯਦ੍ ਏਵ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਉਚ੍ਯਤੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞਾਤਾਰਂ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਮ੍
ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਖੇਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ; ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਪਚੀਸਵਾਂ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯਦ੍ ਏਵ ਚ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਜ੍ ਜ੍ਞੇਯਂ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞੇਯੋ ਵੈ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਃ
ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਗਿਆਨਯੋਗ; ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨਯੋਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਚੀਸਵਾਂ ਹੈ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤਥਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਥੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ ਅਨੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਮ੍
ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਖੇਤਰ, ਸਤਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਤੱਤ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਤੱਤ ਪਚੀਸਵਾਂ ਹੈ।