ਤਥਾ ਬੁਦ੍ਧਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਭ੍ਯਾਂ ਬੁਧ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਚਾਨਘ ਸ੍ਥੂਲਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਨ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਏਤਨ੍ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਤੇ ਜਾਗ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਜਾਗ ਰਹੇ ਦੀ ਮੂਲ ਸੱਚਾਈ ਮੋਟੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਅਕ੍ਸ਼ਰਕ੍ਸ਼ਰਯੋਰ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਯਾ ਯਦ੍ ਅਪਿ ਕਾਰਣਮ੍ ਤਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਥਿਰਬੁਦ੍ਧਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਨष੍ਟਮ੍ ਇਵ ਮੇ ऽਨਘ
ਤੁਸੀਂ ਅਪਰਗਟ ਤੇ ਪਰਗਟ ਲਈ ਜੋ ਕਾਰਨ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਅਡੋਲ ਬੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਗੁਆਚਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਤਚ੍ ਛ੍ਰੋਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਛਾਮਿ ਨਾਨਾਤ੍ਵੈਕਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਦ੍ਵਂਦ੍ਵਂ ਚੈਵਾਨਿਰੁਦ੍ਧਂ ਚ ਬੁਧ੍ਯਮਾਨਂ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ
ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ: ਇਕਤਾ ਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋੜਾ ਤੇ ਅਣਰੋਕਿਆ, ਤੇ ਜਾਗ ਰਹੇ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਾਲਤ।
ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੇ ਚ ਭਗਵਨ੍ਨ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਏਵ ਚ ਸਾਂਖ੍ਯਯੋਗਂ ਚ ਕृਤ੍ਸ੍ਨੇਨ ਬੁਦ੍ਧਾਬੁਦ੍ਧਿਂ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ, ਅਪਰਗਟ ਤੇ ਪਰਗਟ, ਪੂਰਾ ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਜੋਗ, ਤੇ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਤੇ ਨਾ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਫਰਕ ਵੀ ਦੱਸੋ।
ਹਨ੍ਤ ਤੇ ਸਂਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਦ੍ ਏਤਦ੍ ਅਨੁਪृਚ੍ਛਸਿ ਯੋਗਕृਤ੍ਯਂ ਮਹਾਰਾਜ ਪृਥਗ੍ ਏਵ ਸ਼ृਣੁष੍ਵ ਮੇ
ਚੰਗਾ, ਮੈਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਯੋਗ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
ਯੋਗਕृਤ੍ਯਂ ਤੁ ਯੋਗਾਨਾਂ ਧ੍ਯਾਨਮ੍ ਏਵ ਪਰਂ ਬਲਮ੍ ਤਚ੍ ਚਾਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਧ੍ਯਾਨਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦੋ ਜਨਾਃ
ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਧਿਆਨ ਹੈ; ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਦੋਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਿਆਨ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਚ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ ਤਥੈਵ ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ ਤੁ ਸਗੁਣੋ ਨਿਰ੍ਗੁਣੋ ਮਾਨਸਸ੍ ਤਥਾ
ਮਨ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਤੇ ਸਾਹ ਦਾ ਸੰਯਮ ਵੀ; ਸਾਹ ਦਾ ਸੰਯਮ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਮਨਕਾ ਵੀ।
ਮੂਤ੍ਰੋਤ੍ਸਰ੍ਗੇ ਪੁਰੀषੇ ਚ ਭੋਜਨੇ ਚ ਨਰਾਧਿਪ ਦ੍ਵਿਕਾਲਂ ਨੋਪਭੁਞ੍ਜੀਤ ਸ਼ੇषਂ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਤਤ੍ਪਰਃ
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਪਿਸਾਬ, ਪਖਾਣਾ ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿਚ, ਦਿਨ ਵਿਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਜੋ ਇਸ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਖਾਏ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਯ ਮਨਸਾ ਮੁਨਿਃ ਦਸ਼ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਰ੍ ਵਾਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਾਤ੍ ਪਰਂ ਯਤਃ
ਮੁਨੀ, ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ—ਚਾਹੇ ਦਸ, ਬਾਰਾਂ ਜਾਂ ਚੌਵੀਹ—ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰਹੇ।
ਸ ਚੋਦਨਾਭਿਰ੍ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਚੋਦਯੇਦ੍ ਅਥ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਮ੍ ਅਜਰਂ ਤਂ ਤੁ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਮਨੀषਿਭਿਃ
ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਨਾ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੇ; ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਅਜਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ।
ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸਤਤਂ ਜ੍ਞੇਯ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਅਨੁਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਮ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਹ੍ਯ੍ ਅਹੀਨਮਨਸੋ ਨਾਨ੍ਯਥੇਤਿ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਸਾਰਵਭੌਮ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ—ਇਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਤ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ; ਇਹੀ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਹੈ।
ਵਿਮੁਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਗੇਭ੍ਯੋ ਲਘ੍ਵਾਹਾਰੋ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ਪੂਰ੍ਵਰਾਤ੍ਰੇ ਪਰਾਰ੍ਧੇ ਚ ਧਾਰਯੀਤ ਮਨੋ ਹृਦਿ
ਜੋ ਸਭ ਲਗਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਰੱਖੇ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ।
ਸ੍ਥਿਰੀਕृਤ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮਂ ਮਨਸਾ ਮਿਥਿਲੇਸ਼੍ਵਰ ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ੍ਥਿਰਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪਾषਾਣ ਇਵ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬੁਧੀ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਕੇ, ਪਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ।
ਸ੍ਥਾਣੁਵਚ੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਕਮ੍ਪ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਦਾਰੁਵਚ੍ ਚਾਪਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਧਿਵਿਧਾਨਜ੍ਞਸ੍ ਤਤੋ ਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਖੰਭ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ, ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਨਿਸਚਲ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਬੁਧੀ ਨਾਲ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹੀ ਯੋਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਨ ਚਾਘ੍ਰਾਤਿ ਨ ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਕਿਂਚਨ ਨ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਨ ਚ ਸਂਕਲ੍ਪਤੇ ਮਨਃ
ਉਹ ਨਾ ਸੁਣਦਾ, ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ, ਨਾ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ; ਨਾ ਛੂਹਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਨਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਅ ਬਣਦਾ।
ਨ ਚਾਪਿ ਮਨ੍ਯਤੇ ਕਿਂਚਿਨ੍ ਨ ਚ ਬੁਧ੍ਯੇਤ ਕਾष੍ਠਵਤ੍ ਤਦਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਮ੍ ਆਪਨ੍ਨਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮਨੀषਿਣਃ
ਉਹ ਨਾ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ, ਨਾ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ, ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ 'ਯੋਗੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨ ਭਾਤਿ ਹਿ ਯਥਾ ਦੀਪੋ ਦੀਪ੍ਤਿਸ੍ ਤਦ੍ਵਚ੍ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨਿਲਿਙ੍ਗਸ਼੍ ਚਾਧਸ਼੍ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤਿਮ੍ ਅਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ; ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ, ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਪਾਰ, ਉਹ ਚਲਣ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦਾ ਤਦੁਪਪਨ੍ਨਸ਼੍ ਚ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦृष੍ਟੇ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ ਹृਦਯਸ੍ਥੋ ऽਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮੇਤਿ ਜ੍ਞੇਯੋ ਜ੍ਞਸ੍ ਤਾਤ ਮਦ੍ਵਿਧੈਃ
ਜਦ ਉਹ ਹਾਲਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਮੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਵੱਲੋਂ।
ਨਿਰ੍ਧੂਮ ਇਵ ਸਪ੍ਤਾਰ੍ਚਿਰ੍ ਆਦਿਤ੍ਯ ਇਵ ਰਸ਼੍ਮਿਵਾਨ੍ ਵੈਦ੍ਯੁਤੋ ऽਗ੍ਨਿਰ੍ ਇਵਾਕਾਸ਼ੇ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਏ ਰਹਿਤ ਸੱਤ ਰੋਸ਼ਨ ਵਾਲਾ ਅੱਗ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ, ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਧृਤਿਮਨ੍ਤੋ ਮਨੀषਿਣਃ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਯੋਨਿਸ੍ਥਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਯੋਨਿਮ੍ ਅਮृਤਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਉਹ ਜਿਸਨੂੰ ਵੱਡੇ, ਢੀਠ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ—ਜੋ ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਮਰ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਵਾਹੁਰ੍ ਅਣੁਭ੍ਯੋ ऽਣੁ ਤਨ੍ ਮਹਦ੍ਭ੍ਯੋ ਮਹਤ੍ਤਰਮ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਧ੍ਰੁਵਂ ਤਿष੍ਠਨ੍ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਉਹ ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਣੂ, ਵੱਡਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਥਾਂ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।
ਬੁਦ੍ਧਿਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਦृਸ਼੍ਯੇਨ ਮਨੋਦੀਪੇਨ ਲੋਕਕृਤ੍ ਮਹਤਸ੍ ਤਮਸਸ੍ ਤਾਤ ਪਾਰੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ ਨ ਤਾਮਸਃ
ਬੁਧੀ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।
ਤਮਸੋ ਦੂਰ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਸ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੈਰ੍ ਵੇਦਪਾਰਗੈਃ ਵਿਮਲੋ ਵਿਮਤਸ਼੍ ਚੈਵ ਨਿਰ੍ਲਿਙ੍ਗੋ ऽਲਿਙ੍ਗਸਂਜ੍ਞਕਃ
ਤੱਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਤੇ 'ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ' ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਯੋਗ ਏष ਹਿ ਲੋਕਾਨਾਂ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਯੋਗਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਏਵਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯੇਤ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਜਰਂ ਪਰਮ੍
ਇਹ ਹੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੀ ਯੋਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਜਰ ਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਯੋਗਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਏਤਾਵਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤੋ ਮਯਾ ਸਾਂਖ੍ਯਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਯੋਗ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਇਤਨੀ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਾਂਖਿਆ ਗਿਆਨ, ਉਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਆਹੁਃ ਪ੍ਰਖ੍ਯਾਨਂ ਪਰਾਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਮਹਤ੍ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਰਾਜਸਤ੍ਤਮ
ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਮਹਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ।
ਅਹਂਕਾਰਸ੍ ਤੁ ਮਹਤਸ੍ ਤृਤੀਯ ਇਤਿ ਨਃ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਹਂਕਾਰਾਦ੍ ਆਹੁਃ ਸਾਂਖ੍ਯਾਤ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ
ਮਹਤ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਤੀਜਾ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਸਾਂਖਿਆ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜ ਭੂਤ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਏਤਾਃ ਪ੍ਰਕृਤਯਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅष੍ਟੌ ਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ ਚਾਪਿ षੋਡਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚੈਵ ਵਿਸ਼ੇषਾਸ਼੍ ਚ ਤਥਾ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ
ਇਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੋਲਾਂ ਵਿਕਾਰ; ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਤ, ਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ।
ਏਤਾਵਦ੍ ਏਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਸਾਂਖ੍ਯਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮਨੀषਿਣਃ ਸਾਂਖ੍ਯੇ ਸਾਂਖ੍ਯਵਿਧਾਨਜ੍ਞਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਾਂਖ੍ਯਪਥੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਇਤਨੇ ਹੀ ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਂਖਿਆ ਦੇ ਢੰਗ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਂਖਿਆ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਯਦ੍ ਅਭਿਜਾਯੇਤ ਤਤ੍ ਤਤ੍ਰੈਵ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ਲੀਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਾਨਿ ਗृਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਕੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।