ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਤਥਾ ਦੇਹਾਦ੍ ਦੇਹਮ੍ ਅਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਬੀਜਾਦ੍ ਬੀਜਂ ਤਥੈਵ ਚ
ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਪਦਾਰਥ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬੀਜ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਬੀਜਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਦੇਹਿਨਃ ਕਥਂ ਗੁਣਾ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਗੁਣਤ੍ਵਾਨ੍ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿਚ ਗੁਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਜੀ, ਉਹ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
ਗੁਣਾ ਗੁਣੇषੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰੈਵ ਵਿਰਮਨ੍ਤਿ ਚ ਏਵਂ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਜਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਨ ਚ ਯਾਨ੍ਤਿ ਚ
ਗੁਣ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਵਙ੍ ਮਾਂਸਂ ਰੁਧਿਰਂ ਮੇਦਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿ ਸ੍ਨਾਯੁ ਚ ਅष੍ਟੌ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਥ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਣ ਜਾਨੀਹਿ ਪ੍ਰਾਕृਤੇਨ ਵੈ
ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਖੂਨ, ਚਰਬੀ, ਪਿੱਤ, ਮੱਦ, ਹੱਡੀ ਤੇ ਨਸਾਂ—ਇਹ ਅੱਠ, ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੁਦਰਤੀ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਪੁਮਾਂਸ਼੍ ਚੈਵਾਪੁਮਾਂਸ਼੍ ਚੈਵ ਸ੍ਤ੍ਰੀਲਿਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ਵਾਯੁਰ੍ ਏष ਪੁਮਾਂਸ਼੍ ਚੈਵ ਰਸ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ
ਪੁਰਖ, ਅਪੁਰਖ ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹਵਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਤੇ ਰਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁਰਖ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਲਿਙ੍ਗਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ ਉਪਲਭ੍ਯਤਿ ਸਾਤ੍ਮਜੈਃ ਯਥਾ ਪੁष੍ਪਫਲੈਰ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮੂਰ੍ਤਂ ਚਾਮੂਰ੍ਤਯਸ੍ ਤਥਾ
ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਮੂਰਤ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਮਾਨੇਨ ਸ ਲਿਙ੍ਗਮ੍ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਕਸ੍ ਤਾਤ ਲਿਙ੍ਗੇषੁ ਨਿਯਤਾਤ੍ਮਕਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਿਆਰੇ, ਪਚੀਸ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਹੈ।
ਅਨਾਦਿਨਿਧਨੋ ऽਨਨ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਕੇਵਲਃ ਕੇਵਲਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਭਿਮਾਨਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਗੁਣੇषੁ ਗੁਣ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ, ਸਿਰਫ਼ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਕਰਕੇ 'ਗੁਣਵਾਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਣਾ ਗੁਣਵਤਃ ਸਨ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਗੁਣਸ੍ਯ ਕੁਤੋ ਗੁਣਾਃ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਵਂ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਯੇ ਜਨਾ ਗੁਣਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ
ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਗੁਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਲੋਕ ਗੁਣ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਯਦਾ ਤ੍ਵ੍ ਏष ਗੁਣਾਨ੍ ਏਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨ੍ ਅਭਿਮਨ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਸ ਗੁਣਵਾਨ੍ ਏਵ ਗੁਣਭੇਦਾਨ੍ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਦ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸਾਂਖ੍ਯਯੋਗਂ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ਬੁਧ੍ਯਮਾਨਂ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਃ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਪਰਿਵਰ੍ਜਨਾਤ੍
ਜੋ ਬੁਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਂਖਿਆ-ਯੋਗ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ, ਮਹਾ-ਬੁਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਉਹ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।
ਅਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਂ ਯਥਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਗੁਣੈਃ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ ਈਸ਼੍ਵਰਮ੍ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਚੇਸ਼੍ਵਰਂ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਧਿष੍ਠਾਤਾਰਮ੍ ਏਵ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਅਜਾਗਰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ ਹਾਕਮ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕृਤੇਸ਼੍ ਚ ਗੁਣਾਨਾਂ ਚ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਕਂ ਬੁਧਾਃ ਸਾਂਖ੍ਯਯੋਗੇ ਚ ਕੁਸ਼ਲਾ ਬੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਰਮੈषਿਣਃ
ਜੋ ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਜੋਗ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਪਚਵੀਹ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਸਚਾਈ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਯਦਾ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਤਨਨੀਰਵਃ ਬੁਧ੍ਯਮਾਨਂ ਨ ਬੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ऽਵਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸਮਂ ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਅਪਰਗਟ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਜਾਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
ਏਤਨ੍ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸਮ੍ਯਙ੍ ਨ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਅਨੁਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਬੁਧ੍ਯਮਾਨਂ ਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਪृਥਗ੍ ਅਰਿਂਦਮ
ਇਹ ਠੀਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ; ਜਾਗ ਰਹੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲੋਕ।
ਪਰਸ੍ਪਰੇਣੈਤਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਰਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਏਕਤ੍ਵਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ ਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਪਰਗਟ ਤੇ ਅਪਰਗਟ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਅਪਰਗਟ ਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਨਿष੍ਠੋ ऽਯਂ ਤਦਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਏਕਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚਾਸ੍ਯ ਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਜੋ ਪਚਵੀਹ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਇਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਕਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੱਖਰੇਪਣ ਵੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਯੋਰ੍ ਏਵ ਪृਥਗ੍ ਏਤਨ੍ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਭਿਸ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮਨੀषਿਣਃ
ਜੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੱਤ ਪਚਵੀਹ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਸ੍ਯ ਪਰਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮਨੀषਿਣਃ ਵਰ੍ਜ੍ਯਸ੍ਯ ਵਰ੍ਜ੍ਯਮ੍ ਆਚਾਰਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਨਾਤਨਮ੍
ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਚਵੀਹ ਦਾ ਅੰਤ ਸੱਚਾ ਤੱਤ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਦਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਤੱਤ ਹੈ।
ਨਾਨਾਤ੍ਵੈਕਤ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਯੈਤਦ੍ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ ਪਸ਼੍ਯਤਸ੍ ਤਦ੍ ਧਿ ਸਂਦਿਗ੍ਧਮ੍ ਏਤਯੋਰ੍ ਵੈ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਤੁਸੀਂ ਇਕਤਾ ਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਦੋਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੀਆ; ਪਰ ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ।
ਤਥਾ ਬੁਦ੍ਧਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਭ੍ਯਾਂ ਬੁਧ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਚਾਨਘ ਸ੍ਥੂਲਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਨ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਏਤਨ੍ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਤੇ ਜਾਗ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਜਾਗ ਰਹੇ ਦੀ ਮੂਲ ਸੱਚਾਈ ਮੋਟੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਅਕ੍ਸ਼ਰਕ੍ਸ਼ਰਯੋਰ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਯਾ ਯਦ੍ ਅਪਿ ਕਾਰਣਮ੍ ਤਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਥਿਰਬੁਦ੍ਧਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਨष੍ਟਮ੍ ਇਵ ਮੇ ऽਨਘ
ਤੁਸੀਂ ਅਪਰਗਟ ਤੇ ਪਰਗਟ ਲਈ ਜੋ ਕਾਰਨ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਅਡੋਲ ਬੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਗੁਆਚਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਤਚ੍ ਛ੍ਰੋਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਛਾਮਿ ਨਾਨਾਤ੍ਵੈਕਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਦ੍ਵਂਦ੍ਵਂ ਚੈਵਾਨਿਰੁਦ੍ਧਂ ਚ ਬੁਧ੍ਯਮਾਨਂ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ
ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ: ਇਕਤਾ ਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋੜਾ ਤੇ ਅਣਰੋਕਿਆ, ਤੇ ਜਾਗ ਰਹੇ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਾਲਤ।
ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੇ ਚ ਭਗਵਨ੍ਨ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਏਵ ਚ ਸਾਂਖ੍ਯਯੋਗਂ ਚ ਕृਤ੍ਸ੍ਨੇਨ ਬੁਦ੍ਧਾਬੁਦ੍ਧਿਂ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ, ਅਪਰਗਟ ਤੇ ਪਰਗਟ, ਪੂਰਾ ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਜੋਗ, ਤੇ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਤੇ ਨਾ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਫਰਕ ਵੀ ਦੱਸੋ।
ਹਨ੍ਤ ਤੇ ਸਂਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਦ੍ ਏਤਦ੍ ਅਨੁਪृਚ੍ਛਸਿ ਯੋਗਕृਤ੍ਯਂ ਮਹਾਰਾਜ ਪृਥਗ੍ ਏਵ ਸ਼ृਣੁष੍ਵ ਮੇ
ਚੰਗਾ, ਮੈਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਯੋਗ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
ਯੋਗਕृਤ੍ਯਂ ਤੁ ਯੋਗਾਨਾਂ ਧ੍ਯਾਨਮ੍ ਏਵ ਪਰਂ ਬਲਮ੍ ਤਚ੍ ਚਾਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਧ੍ਯਾਨਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦੋ ਜਨਾਃ
ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਧਿਆਨ ਹੈ; ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਦੋਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਿਆਨ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਚ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ ਤਥੈਵ ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ ਤੁ ਸਗੁਣੋ ਨਿਰ੍ਗੁਣੋ ਮਾਨਸਸ੍ ਤਥਾ
ਮਨ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਤੇ ਸਾਹ ਦਾ ਸੰਯਮ ਵੀ; ਸਾਹ ਦਾ ਸੰਯਮ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਮਨਕਾ ਵੀ।
ਮੂਤ੍ਰੋਤ੍ਸਰ੍ਗੇ ਪੁਰੀषੇ ਚ ਭੋਜਨੇ ਚ ਨਰਾਧਿਪ ਦ੍ਵਿਕਾਲਂ ਨੋਪਭੁਞ੍ਜੀਤ ਸ਼ੇषਂ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਤਤ੍ਪਰਃ
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਪਿਸਾਬ, ਪਖਾਣਾ ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿਚ, ਦਿਨ ਵਿਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਜੋ ਇਸ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਖਾਏ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਯ ਮਨਸਾ ਮੁਨਿਃ ਦਸ਼ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਰ੍ ਵਾਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਾਤ੍ ਪਰਂ ਯਤਃ
ਮੁਨੀ, ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ—ਚਾਹੇ ਦਸ, ਬਾਰਾਂ ਜਾਂ ਚੌਵੀਹ—ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰਹੇ।
ਸ ਚੋਦਨਾਭਿਰ੍ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਚੋਦਯੇਦ੍ ਅਥ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਮ੍ ਅਜਰਂ ਤਂ ਤੁ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਮਨੀषਿਭਿਃ
ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਨਾ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੇ; ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਅਜਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ।