ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਹਿ ਤ੍ਵਯਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥ ਉਭਯੋਰ੍ ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਃ ਨ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰ
ਤੁਸੀਂ ਦੋਵਾਂ—ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ—ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹੋ; ਪਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਤੱਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯੋ ਹਿ ਵੇਦੇ ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਧਾਰਣਤਤ੍ਪਰਃ ਨ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਰ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਧਾਰਣਂ ਵृਥਾ
ਜੋ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਰੱਖਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।
ਭਾਰਂ ਸ ਵਹਤੇ ਤਸ੍ਯ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਯਃ ਯਸ੍ ਤੁ ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਰ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਨਾਸ੍ਯ ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਗਮੋ ਵृਥਾ
ਉਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹਨਾ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ।
ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਸ ਪृष੍ਟਸ੍ ਤੁ ਮਾਦृਸ਼ੋ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਤਿ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਗਮਨਾਦ੍ ਅਰ੍ਥਂ ਤਸ੍ਯ ਸ ਵਿਨ੍ਦਤਿ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅਰਥ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਅਰਥ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਯਃ ਸਮੁਤ੍ਸੁਕਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਥੂਲਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ਸ ਕਥਂ ਮਨ੍ਦਵਿਜ੍ਞਾਨੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ ਨਿਰ੍ਣਯਾਤ੍
ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਸਧਾਰਨ ਤੇ ਗੁੰਮ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਦੇ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਵਾਦਂ ਯਃ ਕੁਰੁਤੇ ਨਰਃ ਲੋਭਾਦ੍ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਥਵਾ ਦਮ੍ਭਾਤ੍ ਸ ਪਾਪੀ ਨਰਕਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਸਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਦਿਖਾਵੇ ਕਰਕੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਣਯਂ ਚਾਪਿ ਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਤ੍ਮਾ ਨ ਤਦ੍ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ਸੋ ऽਪੀਹਾਸ੍ਯਾਰ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ ਨੈਵਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ਅਪਿ
ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਉਹ ਗੱਲ ਦਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਸ਼ृਣੁ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਯਥੈਤਦ੍ ਅਨੁਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਯਥਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸਾਂਖ੍ਯੇषੁ ਯੋਗੇषੁ ਚ ਮਹਾਤ੍ਮਸੁ
ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਸੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਯੋਗ ਵਿਚ ਅਸਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਏਵ ਯੋਗਾਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਾਂਖ੍ਯਂ ਤਦ੍ ਅਨੁਗਮ੍ਯਤੇ ਏਕਂ ਸਾਂਖ੍ਯਂ ਚ ਯੋਗਂ ਚ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਯੋਗੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਾਂਖਿਆ ਵਿਚ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੁਧੀਮਾਨ ਹੈ।
ਤ੍ਵਙ੍ ਮਾਂਸਂ ਰੁਧਿਰਂ ਮੇਦਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿ ਸ੍ਨਾਯੁ ਚ ਏਤਦ੍ ਐਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕਂ ਤਾਤ ਯਦ੍ ਭਵਾਨ੍ ਇਤ੍ਥਮ੍ ਆਤ੍ਥ ਮਾਮ੍
ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਖੂਨ, ਚਰਬੀ, ਪਿੱਤ, ਮੱਦ, ਹੱਡੀ ਤੇ ਨਸਾਂ—ਇਹ ਸਾਰੇ, ਪਿਆਰੇ, ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਅੰਗ ਹਨ ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਹਨ।
ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਤਥਾ ਦੇਹਾਦ੍ ਦੇਹਮ੍ ਅਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਬੀਜਾਦ੍ ਬੀਜਂ ਤਥੈਵ ਚ
ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਪਦਾਰਥ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬੀਜ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਬੀਜਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਦੇਹਿਨਃ ਕਥਂ ਗੁਣਾ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਗੁਣਤ੍ਵਾਨ੍ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿਚ ਗੁਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਜੀ, ਉਹ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
ਗੁਣਾ ਗੁਣੇषੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰੈਵ ਵਿਰਮਨ੍ਤਿ ਚ ਏਵਂ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਜਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਨ ਚ ਯਾਨ੍ਤਿ ਚ
ਗੁਣ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਵਙ੍ ਮਾਂਸਂ ਰੁਧਿਰਂ ਮੇਦਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿ ਸ੍ਨਾਯੁ ਚ ਅष੍ਟੌ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਥ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਣ ਜਾਨੀਹਿ ਪ੍ਰਾਕृਤੇਨ ਵੈ
ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਖੂਨ, ਚਰਬੀ, ਪਿੱਤ, ਮੱਦ, ਹੱਡੀ ਤੇ ਨਸਾਂ—ਇਹ ਅੱਠ, ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੁਦਰਤੀ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਪੁਮਾਂਸ਼੍ ਚੈਵਾਪੁਮਾਂਸ਼੍ ਚੈਵ ਸ੍ਤ੍ਰੀਲਿਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ਵਾਯੁਰ੍ ਏष ਪੁਮਾਂਸ਼੍ ਚੈਵ ਰਸ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ
ਪੁਰਖ, ਅਪੁਰਖ ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹਵਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਤੇ ਰਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁਰਖ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਲਿਙ੍ਗਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ ਉਪਲਭ੍ਯਤਿ ਸਾਤ੍ਮਜੈਃ ਯਥਾ ਪੁष੍ਪਫਲੈਰ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮੂਰ੍ਤਂ ਚਾਮੂਰ੍ਤਯਸ੍ ਤਥਾ
ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਮੂਰਤ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਮਾਨੇਨ ਸ ਲਿਙ੍ਗਮ੍ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਕਸ੍ ਤਾਤ ਲਿਙ੍ਗੇषੁ ਨਿਯਤਾਤ੍ਮਕਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਿਆਰੇ, ਪਚੀਸ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਹੈ।
ਅਨਾਦਿਨਿਧਨੋ ऽਨਨ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਕੇਵਲਃ ਕੇਵਲਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਭਿਮਾਨਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਗੁਣੇषੁ ਗੁਣ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ, ਸਿਰਫ਼ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਕਰਕੇ 'ਗੁਣਵਾਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਣਾ ਗੁਣਵਤਃ ਸਨ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਗੁਣਸ੍ਯ ਕੁਤੋ ਗੁਣਾਃ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਵਂ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਯੇ ਜਨਾ ਗੁਣਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ
ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਗੁਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਲੋਕ ਗੁਣ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਯਦਾ ਤ੍ਵ੍ ਏष ਗੁਣਾਨ੍ ਏਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨ੍ ਅਭਿਮਨ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਸ ਗੁਣਵਾਨ੍ ਏਵ ਗੁਣਭੇਦਾਨ੍ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਦ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸਾਂਖ੍ਯਯੋਗਂ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ਬੁਧ੍ਯਮਾਨਂ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਃ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਪਰਿਵਰ੍ਜਨਾਤ੍
ਜੋ ਬੁਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਂਖਿਆ-ਯੋਗ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ, ਮਹਾ-ਬੁਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਉਹ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।
ਅਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਂ ਯਥਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਗੁਣੈਃ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ ਈਸ਼੍ਵਰਮ੍ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਚੇਸ਼੍ਵਰਂ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਧਿष੍ਠਾਤਾਰਮ੍ ਏਵ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਅਜਾਗਰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ ਹਾਕਮ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕृਤੇਸ਼੍ ਚ ਗੁਣਾਨਾਂ ਚ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਕਂ ਬੁਧਾਃ ਸਾਂਖ੍ਯਯੋਗੇ ਚ ਕੁਸ਼ਲਾ ਬੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਰਮੈषਿਣਃ
ਜੋ ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਜੋਗ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਪਚਵੀਹ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਸਚਾਈ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਯਦਾ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਤਨਨੀਰਵਃ ਬੁਧ੍ਯਮਾਨਂ ਨ ਬੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ऽਵਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸਮਂ ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਅਪਰਗਟ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਜਾਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
ਏਤਨ੍ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸਮ੍ਯਙ੍ ਨ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਅਨੁਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਬੁਧ੍ਯਮਾਨਂ ਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਪृਥਗ੍ ਅਰਿਂਦਮ
ਇਹ ਠੀਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ; ਜਾਗ ਰਹੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲੋਕ।
ਪਰਸ੍ਪਰੇਣੈਤਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਰਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਏਕਤ੍ਵਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ ਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਪਰਗਟ ਤੇ ਅਪਰਗਟ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਅਪਰਗਟ ਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਨਿष੍ਠੋ ऽਯਂ ਤਦਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਏਕਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚਾਸ੍ਯ ਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਜੋ ਪਚਵੀਹ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਇਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਕਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੱਖਰੇਪਣ ਵੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਯੋਰ੍ ਏਵ ਪृਥਗ੍ ਏਤਨ੍ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਭਿਸ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮਨੀषਿਣਃ
ਜੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੱਤ ਪਚਵੀਹ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਸ੍ਯ ਪਰਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮਨੀषਿਣਃ ਵਰ੍ਜ੍ਯਸ੍ਯ ਵਰ੍ਜ੍ਯਮ੍ ਆਚਾਰਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਨਾਤਨਮ੍
ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਚਵੀਹ ਦਾ ਅੰਤ ਸੱਚਾ ਤੱਤ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਦਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਤੱਤ ਹੈ।
ਨਾਨਾਤ੍ਵੈਕਤ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਯੈਤਦ੍ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ ਪਸ਼੍ਯਤਸ੍ ਤਦ੍ ਧਿ ਸਂਦਿਗ੍ਧਮ੍ ਏਤਯੋਰ੍ ਵੈ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਤੁਸੀਂ ਇਕਤਾ ਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਦੋਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੀਆ; ਪਰ ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ।