ਤੇषਾਂ ਤੁ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਮਨਂ ਹਿ ਦृष੍ਟਂ ਨਾਧੋ ਗਤਿਃ ਪਾਪਕृਤਾਂ ਨਿਵਾਸਃ ਨ ਵਾ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਅਪਿ ਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਤਯੋ ਯੇ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮੁਨਯੋ ਨ ਸਕ੍ਤਾਃ
ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ। ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੇ, ਉਹ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੁੱਖ ਹੋਣ।
ਸਾਂਖ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ਾਲਂ ਪਰਮਂ ਪੁਰਾਣਂ ਮਹਾਰ੍ਣਵਂ ਵਿਮਲਮ੍ ਉਦਾਰਕਾਨ੍ਤਮ੍ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਹਿ ਸਾਂਖ੍ਯਾ ਮੁਨਯੋ ਮਹਾਤ੍ਮ ਨਾਰਾਯਣੇ ਧਾਰਯਤਾਪ੍ਰਮੇਯਮ੍
ਸਾਂਖਿਆ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਉੱਤਮ, ਪੁਰਾਣੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ, ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਣਗਣੀ ਤੇ ਪੂਰੀ ਸਾਂਖਿਆ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਏਤਨ੍ ਮਯੋਕ੍ਤਂ ਪਰਮਂ ਹਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਾਰਾਯਣਾਦ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਪੁਰਾਣਮ੍ ਸ ਸਰ੍ਗਕਾਲੇ ਚ ਕਰੋਤਿ ਸਰ੍ਗਂ ਸਂਹਾਰਕਾਲੇ ਚ ਹਰੇਤ ਭੂਯਃ
ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੱਚ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ: ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਂ ਤਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਾਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ ਕਿਂਸ੍ਵਿਤ੍ ਤਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਆਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ
ਜੋ ਅਕਸ਼ਰ ਹੈ, ਉਹੋ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤੇ ਜੋ ਕਸ਼ਰ ਹੈ, ਉਹੋ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਰਯੋਰ੍ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਂ ਪृਚ੍ਛਾਮਸ੍ ਤ੍ਵਾਂ ਮਹਾਮੁਨੇ ਉਪਲਬ੍ਧੁਂ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਮੁਨਿਪੁਂਗਵ
ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਕਿ ਅਕਸ਼ਰ ਤੇ ਕਸ਼ਰ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਮਝ ਸਕੀਏ।
ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਜ੍ਞਾਨਵਿਦਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਸੇ ਵੇਦਪਾਰਗੈਃ ऋषਿਭਿਸ਼੍ ਚ ਮਹਾਭਾਗੈਰ੍ ਯਤਿਭਿਸ਼੍ ਚ ਮਹਾਤ੍ਮਭਿਃ
ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਯਤੀ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਦ੍ ਏਤਚ੍ ਛ੍ਰੋਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਛਾਮਸ੍ ਤ੍ਵਤ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਂ ਮਹਾਮਤੇ ਨ ਤृਪ੍ਤਿਮ੍ ਅਧਿਗਚ੍ਛਾਮਃ ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਤੋ ऽਮृਤਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ ਵਾਲੇ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਇਸ ਉੱਚੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਅਸੀਂ ਰੱਜਦੇ ਨਹੀਂ।
ਅਤ੍ਰ ਵੋ ਵਰ੍ਣਯਿष੍ਯਾਮਿ ਇਤਿਹਾਸਂ ਪੁਰਾਤਨਮ੍ ਵਸਿष੍ਠਸ੍ਯ ਚ ਸਂਵਾਦਂ ਕਰਾਲਜਨਕਸ੍ਯ ਚ
ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੇ ਕਰਾਲਾ ਜਨਕ ਦਾ ਸੰਵਾਦ।
ਵਸਿष੍ਠਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਮ੍ ਆਸੀਨਮ੍ ऋषੀਣਾਂ ਭਾਸ੍ਕਰਦ੍ਯੁਤਿਮ੍ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਜਨਕੋ ਰਾਜਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਨੈਃਸ਼੍ਰੇਯਸਂ ਪਰਮ੍
ਜਨਕ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਪੁੱਛਿਆ।
ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ ਕੁਸ਼ਲਮ੍ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਗਤਿਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣਿਮ੍ ਆਸੀਨਮ੍ ਅਭਿਵਾਦ੍ਯ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਃ
ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਤੇ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਜਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਸ੍ਵਚ੍ਛਨ੍ਦਂ ਸੁਕृਤਂ ਚੈਵ ਮਧੁਰਂ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਲ੍ਬਣਮ੍ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍षਿਵਰਂ ਰਾਜਾ ਕਰਾਲਜਨਕਃ ਪੁਰਾ
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਕਰਾਲਾ ਜਨਕ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੀ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਨਰਮ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਸਵੈਭਾਵਿਕ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
ਭਗਵਞ੍ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਛਾਮਿ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਨਾਤਨਮ੍ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਨ ਪੁਨਰਾਵृਤ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਮਨੀषਿਣਃ
ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਨਹੀਂ।
ਯਚ੍ ਚ ਤਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ਰੇਦਂ ਕ੍ਸ਼ਰਤੇ ਜਗਤ੍ ਯਚ੍ ਚਾਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸ਼ਿਵਂ ਕ੍ਸ਼ੇਮਮ੍ ਅਨਾਮਯਮ੍
ਤੇ ਜੋ ਕਸ਼ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਜਗਤ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਅਕਸ਼ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਨਿਰਭੈ ਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਪृਥਿਵੀਪਾਲ ਕ੍ਸ਼ਰਤੀਦਂ ਯਥਾ ਜਗਤ੍ ਯਤ੍ਰ ਕ੍ਸ਼ਰਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਯਾਵਤ੍ਕਾਲੇਨ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਥ
ਸੁਣੋ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤਕ ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯੁਗਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਂ ਕਲ੍ਪਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਮ੍ ਦਸ਼ਕਲ੍ਪਸ਼ਤਾਵਰ੍ਤਮ੍ ਅਹਸ੍ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇੱਕ ਯੁਗ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਕਲਪ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ। ਦਸ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਸੌ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਤ੍ਰਿਸ਼੍ ਚੈਤਾਵਤੀ ਰਾਜਨ੍ ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ ਸृਜਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਰ੍ਮਾਣਿ ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਭੂਤਮ੍ ਅਗ੍ਰਜਮ੍
ਰਾਜਾ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮੂਰ੍ਤਿਮਨ੍ਤਮ੍ ਅਮੂਰ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸ਼ਂਭੁਃ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵਃ ਯਤ੍ਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮੂਲਤੋ ਨृਪਸਤ੍ਤਮ
ਜੋ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਰੂਪ ਰਹਿਤ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ੰਭੂ, ਆਪ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਤੋਂ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ।
ਅਣਿਮਾ ਲਘਿਮਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ ਈਸ਼ਾਨਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍ ਸਰ੍ਵਤਃਪਾਣਿਪਾਦਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਤੋਕ੍ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋਮੁਖਮ੍
ਅਣਿਮਾ, ਲਘਿਮਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਈਸ਼ਾਨ, ਅਟੱਲ ਜੋਤ, ਜਿਸਦੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਜਿਸਦੀ ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਤੇ ਮੂੰਹ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਤਃਸ਼੍ਰੁਤਿਮਲ੍ ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭੋ ਭਗਵਾਨ੍ ਏष ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਿਃ
ਜਿਸਦੀ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਭਗਵਾਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਹਾਨ੍ ਇਤਿ ਚ ਯੋਗੇषੁ ਵਿਰਿਞ੍ਚਿਰ੍ ਇਤਿ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਥ ਸਾਂਖ੍ਯੇ ਚ ਪਠ੍ਯਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਨਾਮਭਿਰ੍ ਬਹੁਧਾਤ੍ਮਕਃ
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਵਿਰਿੰਚੀ, ਤੇ ਸਾਂਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਿਚਿਤ੍ਰਰੂਪੋ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਏਕਾਕ੍ਸ਼ਰ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ਧृਤਮ੍ ਏਕਾਤ੍ਮਕਂ ਯੇਨ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ
ਅਜੋਬਾ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਇਕ ਅੱਖਰ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
ਤਥੈਵ ਬਹੁਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਃ ਏष ਵੈ ਵਿਕ੍ਰਿਯਾਪਨ੍ਨਃ ਸृਜਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਈ ਸਰੂਪਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ, ਬਦਲ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਤਸ੍ਯ ਸਂਯੋਗਾਦ੍ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸੁਮਹਤ੍ ਪੁਰਮ੍ ਅਹਂਕਾਰਂ ਮਹਾਤੇਜਾਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਨਮਸ੍ਕृਤਮ੍
ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੁਰ (ਸ਼ਹਿਰ) ਬਣਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦ੍ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਮ੍ ਆਪਨ੍ਨਂ ਵਿਦ੍ਯਾਸਰ੍ਗਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਮ੍ ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਹਂਕਾਰਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਸਰ੍ਗ ਏਵ ਚ
ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਅਚਰਸ਼੍ ਚ ਚਰਸ਼੍ ਚੈਵ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੌ ਤਥੈਕਤਃ ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨੁਚਿਨ੍ਤਕੈਃ
ਅਚਲ ਤੇ ਚਲ, ਦੋਵੇਂ ਇਕਠੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਭੂਤਸਰ੍ਗਮ੍ ਅਹਂਕਾਰਾਤ੍ ਤृਤੀਯਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵ ਅਹਂਕਾਰੇषੁ ਨृਪਤੇ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵੈਕृਤਮ੍
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਇਹ ਤੀਜੀ ਜਾਣ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ। ਅਹੰਕਾਰਾਂ ਵਿਚ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਚੌਥੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੈਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਣ।
ਵਾਯੁਰ੍ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ ਅਥਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਆਪੋ ऽਥ ਪृਥਿਵੀ ਤਥਾ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੌ ਚ ਰੂਪਂ ਚ ਰਸੋ ਗਨ੍ਧਸ੍ ਤਥੈਵ ਚ
ਹਵਾ, ਜੋਤ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ; ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਤੇ ਗੰਧ ਵੀ।
ਏਵਂ ਯੁਗਪਦ੍ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਦਸ਼ਵਰ੍ਗਮ੍ ਅਸਂਸ਼ਯਮ੍ ਪਞ੍ਚਮਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਭੌਤਿਕਂ ਸਰ੍ਗਮ੍ ਅਰ੍ਥਕृਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸ ਭਾਗ ਇਕਠੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਵੀਂ, ਹੇ ਰਾਜੇ, ਭੌਤਿਕ ਉਤਪੱਤੀ ਜਾਣ, ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਕ੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀ ਜਿਹ੍ਵਾ ਘ੍ਰਾਣਮ੍ ਏਵ ਚ ਪਞ੍ਚਮਮ੍ ਵਾਗ੍ ਹਸ੍ਤੌ ਚੈਵ ਪਾਦੌ ਚ ਪਾਯੁਰ੍ ਮੇਢ੍ਰਂ ਤਥੈਵ ਚ
ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ, ਤੇ ਨੱਕ ਪੰਜਵੇਂ ਹਨ; ਬੋਲੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਪਖਾਣਾ ਤੇ ਲਿੰਗ ਵੀ।
ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚੈਤਾਨਿ ਤਥਾ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ਸਂਭੂਤਾਨੀਹ ਯੁਗਪਨ੍ ਮਨਸਾ ਸਹ ਪਾਰ੍ਥਿਵ
ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਮਨ ਨਾਲ ਇਕਠੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ।