ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਲਯਵਿਕ੍ਰਿਯਾਃ ਏਵਂ ਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਪ੍ਰਵਕ੍ਤਾਰੋ ਮਹਰ੍षਯਃ
ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਰਚਨਾ, ਵਿਨਾਸ਼, ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਐਸਾ ਹੀ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਪ੍ਰਾਸ਼੍ ਚ ਵੇਦਾਸ਼੍ ਚ ਤਥਾ ਸਾਮਵਿਦੋ ਜਨਾਃ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਪਰਮਂ ਦੇਵਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਪਰਮਾਚ੍ਯੁਤਮ੍
ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਸਾਮਨ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਪਰਮ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਚੁਤ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਤਂ ਵਿਪ੍ਰਾ ਵਦਨ੍ਤਿ ਗੁਣਬੁਦ੍ਧਯਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਉਕ੍ਤਾਸ੍ ਤਥਾ ਯੋਗਾਃ ਸਾਂਖ੍ਯਾਸ਼੍ ਚਾਮਿਤਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ
ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਂਖਯ ਵਾਲੇ, ਅਸੀਮ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ, ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਮੂਰ੍ਤਿਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਃ ਸਾਂਖ੍ਯਂ ਮੂਰ੍ਤਿਰ੍ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਅਭਿਜ੍ਞਾਨਾਨਿ ਤਸ੍ਯਾਹੁਰ੍ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਾਃ
ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ; ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਂਖਯ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੱਡੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਹਿ ਭੂਤਾਨਿ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਾਃ ਅਗਮ੍ਯਗਮ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾਨਿ ਗਮ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ: 'ਪਹੁੰਚਣ ਯੋਗ' ਅਤੇ 'ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਯੋਗ' ਨਾਮ ਵਾਲੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 'ਪਹੁੰਚਣ ਯੋਗ' ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਮਹਦ੍ ਵੈ ਮਹਤਸ਼੍ ਚ ਵਿਪ੍ਰਾ ਵੇਦੇषੁ ਸਾਂਖ੍ਯੇषੁ ਤਥੈਵ ਯੋਗੇ ਯਚ੍ ਚਾਪਿ ਦृष੍ਟਂ ਵਿਧਿਵਤ੍ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਂਖ੍ਯਾਗਤਂ ਤਨ੍ ਨਿਖਿਲਂ ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰਾਃ
ਵੱਡਾ ਗਿਆਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ, ਸਾਂਖਯ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਸਾਂਖਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਮੁਨੀ।
ਯਚ੍ ਚੇਤਿਹਾਸੇषੁ ਮਹਤ੍ਸੁ ਦृष੍ਟਂ ਯਥਾਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਦृष੍ਟਮ੍ ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਲੋਕੇ ਯਦ੍ ਇਹਾਸ੍ਤਿ ਕਿਂਚਿਤ੍ ਸਾਂਖ੍ਯਾਗਤਂ ਤਚ੍ ਚ ਮਹਾਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰਾਃ
ਜੋ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਾਂ, ਸਹੀ ਵਿਵਹਾਰ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਸਾਂਖਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ।
ਸਮਸ੍ਤਦृष੍ਟਂ ਪਰਮਂ ਬਲਂ ਚ ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ ਚ ਯਥਾਵਦ੍ ਉਕ੍ਤਮ੍ ਤਪਾਂਸਿ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਣਿ ਚ ਯਾਨਿ ਚੈਵ ਸਾਂਖ੍ਯੇ ਯਥਾਵਦ੍ ਵਿਹਿਤਾਨਿ ਵਿਪ੍ਰਾਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ, ਤਾਕਤ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਜੋ ਸੁੱਖਮ ਤਪ ਸਾਂਖਯ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਉਹ ਸਭ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਨ।
ਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਤਸ੍ਯ ਹਿਤਂ ਸਦੈਵ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸਾਂਖ੍ਯਾਃ ਸਤਤਂ ਸੁਖੇਨ ਤਾਂਸ਼੍ ਚਾਪਿ ਸਂਧਾਰ੍ਯ ਤਤਃ ਕृਤਾਰ੍ਥਾਃ ਪਤਨ੍ਤਿ ਵਿਪ੍ਰਾਯਤਨੇषੁ ਭੂਯਃ
ਸਾਂਖਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਰਾਹ ਪਕੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹਿਤ੍ਵਾ ਚ ਦੇਹਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਦਿਵੌਕਸਸ਼੍ ਚਾਪਿ ਚ ਯੋਗਸਾਂਖ੍ਯਾਃ ਅਤੋ ऽਧਿਕਂ ਤੇ ऽਭਿਰਤਾ ਮਹਾਰ੍ਹੇ ਸਾਂਖ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਜਾ ਭੋ ਇਹ ਸ਼ਿष੍ਟਜੁष੍ਟੇ
ਯੋਗੀ ਤੇ ਸਾਂਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਇੱਥੇ ਉੱਚੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਂਖਿਆ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਗਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤੇषਾਂ ਤੁ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਮਨਂ ਹਿ ਦृष੍ਟਂ ਨਾਧੋ ਗਤਿਃ ਪਾਪਕृਤਾਂ ਨਿਵਾਸਃ ਨ ਵਾ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਅਪਿ ਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਤਯੋ ਯੇ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮੁਨਯੋ ਨ ਸਕ੍ਤਾਃ
ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ। ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੇ, ਉਹ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੁੱਖ ਹੋਣ।
ਸਾਂਖ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ਾਲਂ ਪਰਮਂ ਪੁਰਾਣਂ ਮਹਾਰ੍ਣਵਂ ਵਿਮਲਮ੍ ਉਦਾਰਕਾਨ੍ਤਮ੍ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਹਿ ਸਾਂਖ੍ਯਾ ਮੁਨਯੋ ਮਹਾਤ੍ਮ ਨਾਰਾਯਣੇ ਧਾਰਯਤਾਪ੍ਰਮੇਯਮ੍
ਸਾਂਖਿਆ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਉੱਤਮ, ਪੁਰਾਣੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ, ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਣਗਣੀ ਤੇ ਪੂਰੀ ਸਾਂਖਿਆ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਏਤਨ੍ ਮਯੋਕ੍ਤਂ ਪਰਮਂ ਹਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਾਰਾਯਣਾਦ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਪੁਰਾਣਮ੍ ਸ ਸਰ੍ਗਕਾਲੇ ਚ ਕਰੋਤਿ ਸਰ੍ਗਂ ਸਂਹਾਰਕਾਲੇ ਚ ਹਰੇਤ ਭੂਯਃ
ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੱਚ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ: ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਂ ਤਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਾਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ ਕਿਂਸ੍ਵਿਤ੍ ਤਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਆਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ
ਜੋ ਅਕਸ਼ਰ ਹੈ, ਉਹੋ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤੇ ਜੋ ਕਸ਼ਰ ਹੈ, ਉਹੋ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਰਯੋਰ੍ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਂ ਪृਚ੍ਛਾਮਸ੍ ਤ੍ਵਾਂ ਮਹਾਮੁਨੇ ਉਪਲਬ੍ਧੁਂ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਮੁਨਿਪੁਂਗਵ
ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਕਿ ਅਕਸ਼ਰ ਤੇ ਕਸ਼ਰ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਮਝ ਸਕੀਏ।
ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਜ੍ਞਾਨਵਿਦਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਸੇ ਵੇਦਪਾਰਗੈਃ ऋषਿਭਿਸ਼੍ ਚ ਮਹਾਭਾਗੈਰ੍ ਯਤਿਭਿਸ਼੍ ਚ ਮਹਾਤ੍ਮਭਿਃ
ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਯਤੀ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਦ੍ ਏਤਚ੍ ਛ੍ਰੋਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਛਾਮਸ੍ ਤ੍ਵਤ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਂ ਮਹਾਮਤੇ ਨ ਤृਪ੍ਤਿਮ੍ ਅਧਿਗਚ੍ਛਾਮਃ ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਤੋ ऽਮृਤਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ ਵਾਲੇ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਇਸ ਉੱਚੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਅਸੀਂ ਰੱਜਦੇ ਨਹੀਂ।
ਅਤ੍ਰ ਵੋ ਵਰ੍ਣਯਿष੍ਯਾਮਿ ਇਤਿਹਾਸਂ ਪੁਰਾਤਨਮ੍ ਵਸਿष੍ਠਸ੍ਯ ਚ ਸਂਵਾਦਂ ਕਰਾਲਜਨਕਸ੍ਯ ਚ
ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੇ ਕਰਾਲਾ ਜਨਕ ਦਾ ਸੰਵਾਦ।
ਵਸਿष੍ਠਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਮ੍ ਆਸੀਨਮ੍ ऋषੀਣਾਂ ਭਾਸ੍ਕਰਦ੍ਯੁਤਿਮ੍ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਜਨਕੋ ਰਾਜਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਨੈਃਸ਼੍ਰੇਯਸਂ ਪਰਮ੍
ਜਨਕ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਪੁੱਛਿਆ।
ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ ਕੁਸ਼ਲਮ੍ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਗਤਿਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣਿਮ੍ ਆਸੀਨਮ੍ ਅਭਿਵਾਦ੍ਯ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਃ
ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਤੇ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਜਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਸ੍ਵਚ੍ਛਨ੍ਦਂ ਸੁਕृਤਂ ਚੈਵ ਮਧੁਰਂ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਲ੍ਬਣਮ੍ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍षਿਵਰਂ ਰਾਜਾ ਕਰਾਲਜਨਕਃ ਪੁਰਾ
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਕਰਾਲਾ ਜਨਕ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੀ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਨਰਮ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਸਵੈਭਾਵਿਕ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
ਭਗਵਞ੍ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਛਾਮਿ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਨਾਤਨਮ੍ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਨ ਪੁਨਰਾਵृਤ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਮਨੀषਿਣਃ
ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਨਹੀਂ।
ਯਚ੍ ਚ ਤਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ਰੇਦਂ ਕ੍ਸ਼ਰਤੇ ਜਗਤ੍ ਯਚ੍ ਚਾਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸ਼ਿਵਂ ਕ੍ਸ਼ੇਮਮ੍ ਅਨਾਮਯਮ੍
ਤੇ ਜੋ ਕਸ਼ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਜਗਤ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਅਕਸ਼ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਨਿਰਭੈ ਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਪृਥਿਵੀਪਾਲ ਕ੍ਸ਼ਰਤੀਦਂ ਯਥਾ ਜਗਤ੍ ਯਤ੍ਰ ਕ੍ਸ਼ਰਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਯਾਵਤ੍ਕਾਲੇਨ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਥ
ਸੁਣੋ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤਕ ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯੁਗਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਂ ਕਲ੍ਪਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਮ੍ ਦਸ਼ਕਲ੍ਪਸ਼ਤਾਵਰ੍ਤਮ੍ ਅਹਸ੍ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇੱਕ ਯੁਗ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਕਲਪ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ। ਦਸ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਸੌ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਤ੍ਰਿਸ਼੍ ਚੈਤਾਵਤੀ ਰਾਜਨ੍ ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ ਸृਜਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਰ੍ਮਾਣਿ ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਭੂਤਮ੍ ਅਗ੍ਰਜਮ੍
ਰਾਜਾ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮੂਰ੍ਤਿਮਨ੍ਤਮ੍ ਅਮੂਰ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸ਼ਂਭੁਃ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵਃ ਯਤ੍ਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮੂਲਤੋ ਨृਪਸਤ੍ਤਮ
ਜੋ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਰੂਪ ਰਹਿਤ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ੰਭੂ, ਆਪ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਤੋਂ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ।
ਅਣਿਮਾ ਲਘਿਮਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ ਈਸ਼ਾਨਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍ ਸਰ੍ਵਤਃਪਾਣਿਪਾਦਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਤੋਕ੍ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋਮੁਖਮ੍
ਅਣਿਮਾ, ਲਘਿਮਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਈਸ਼ਾਨ, ਅਟੱਲ ਜੋਤ, ਜਿਸਦੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਜਿਸਦੀ ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਤੇ ਮੂੰਹ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਤਃਸ਼੍ਰੁਤਿਮਲ੍ ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭੋ ਭਗਵਾਨ੍ ਏष ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਿਃ
ਜਿਸਦੀ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਭਗਵਾਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਹਾਨ੍ ਇਤਿ ਚ ਯੋਗੇषੁ ਵਿਰਿਞ੍ਚਿਰ੍ ਇਤਿ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਥ ਸਾਂਖ੍ਯੇ ਚ ਪਠ੍ਯਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਨਾਮਭਿਰ੍ ਬਹੁਧਾਤ੍ਮਕਃ
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਵਿਰਿੰਚੀ, ਤੇ ਸਾਂਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।