ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤਥਾ ਖਾਨਿ ਤ੍ਰਯਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ ਚੇष੍ਟਾ ਤਥਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਏਤੇ ਵਾਯੁਗੁਣਾਸ੍ ਤ੍ਰਯਃ
ਧੁਨੀ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮਾਰਗ—ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਸਾਹ, ਹਿਲਚਲ ਅਤੇ ਛੂਹ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਾਯੂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ।
ਰੂਪਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਵਿਪਾਕਸ਼੍ ਚ ਤ੍ਰਿਧਾ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ ਵਿਧੀਯਤੇ ਰਸੋ ऽਥ ਰਸਨਂ ਸ੍ਵੇਦੋ ਗੁਣਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਤੇ ਤ੍ਰਯੋ ऽਮ੍ਭਸਾਮ੍
ਰੂਪ, ਅੱਖ ਅਤੇ ਪੱਕਣਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਗ ਦੇ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਆਦ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਪਸੀਨਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ।
ਘ੍ਰੇਯਂ ਘ੍ਰਾਣਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚ ਭੂਮੇਰ੍ ਏਤੇ ਗੁਣਾਸ੍ ਤ੍ਰਯਃ ਏਤਾਵਾਨ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਃ
ਸੁਗੰਧ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਰਸੋ ऽਦ੍ਭ੍ਯਸ਼੍ ਚ ਜ੍ਯੋਤਿषੋ ਰੂਪਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਆਕਾਸ਼ਪ੍ਰਭਵਃ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਗਨ੍ਧੋ ਭੂਮਿਗੁਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਛੂਹ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਸੁਆਦ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਰੂਪ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧੁਨੀ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼੍ ਚ ਗੁਣਾ ਏਤੇ ਸ੍ਵਯੋਨਿਜਾਃ ਤੇ ਗੁਣਾਨ੍ ਅਤਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਗੁਣੇਭ੍ਯਃ ਪਰਮਾ ਮਤਾਃ
ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਵ—ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਕੂਰ੍ਮ ਇਵਾਙ੍ਗਾਨਿ ਪ੍ਰਸਾਰ੍ਯ ਸਂਨਿਯਚ੍ਛਤਿ ਏਵਮ੍ ਏਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮਂ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਕਛੂਆ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਫੈਲਾ ਕੇ ਮੁੜ ਅੰਦਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬੁੱਧੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਾਦਤਲਯੋਰ੍ ਅਵਾਰ੍ਕੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਕृਤ੍ਯੇ ਸਾ ਵਰ੍ਤਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਉਤ੍ਤਮਾ
ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਗੁਣੈਸ੍ ਤੁ ਨੀਯਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਏਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਮਨਃषष੍ਠਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਭਾਵਾਤ੍ ਕੁਤੋ ਗੁਣਾਃ
ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਆਪ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਛੇ—ਇੰਦ੍ਰੇ ਤੇ ਮਨ—ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਗੁਣ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਣ?
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਨਰੈਃ ਪਞ੍ਚ षष੍ਠਂ ਤਨ੍ ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ ਸਪ੍ਤਮੀਂ ਬੁਦ੍ਧਿਮ੍ ਏਵਾਹੁਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚਾष੍ਟਮਮ੍
ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੇ, ਛੇਵਾਂ ਮਨ, ਸੱਤਵੀਂ ਬੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਖੇਤ੍ਰਜ੍ਞ' ਜਾਣੋ।
ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਆਲੋਕਨਾਯੈਵ ਸਂਸ਼ਯਂ ਕੁਰੁਤੇ ਮਨਃ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਧ੍ਯਵਸਾਨਾਯ ਸਾਕ੍ਸ਼ੀ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਅੱਖ ਦੇਖਣ ਲਈ, ਮਨ ਸੰਦੇਹ ਕਰਨ ਲਈ, ਬੁੱਧੀ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਰਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਜਸ੍ ਤਮਸ਼੍ ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਤ੍ਰਯ ਏਤੇ ਸ੍ਵਯੋਨਿਜਾਃ ਸਮਾਃ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਤਾਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ ਉਪਲਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍
ਰਜ, ਤਮ ਅਤੇ ਸਤ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ।
ਤਤ੍ਰ ਯਤ੍ ਪ੍ਰੀਤਿਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਕਿਂਚਿਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਇਵ ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਉਪਧਾਰਯੇਤ੍
ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜੇ ਕੁਝ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਵਾਲਾ ਦਿੱਸੇ, ਉਹ ਸਤ ਗੁਣ ਸਮਝੋ।
ਯਤ੍ ਤੁ ਸਂਤਾਪਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਯੇ ਮਨਸਿ ਵਾ ਭਵੇਤ੍ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਂ ਰਜ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਤਤ੍ਰ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਉਪਲਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਤਨ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਚਲਾਇਤ ਹੈ, ਉਹ ਓਥੇ ਰਜ ਗੁਣ ਸਮਝੋ।
ਯਤ੍ ਤੁ ਸਂਮੋਹਸਂਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਵਿषਮਂ ਭਵੇਤ੍ ਅਪ੍ਰਤਰ੍ਕ੍ਯਮ੍ ਅਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਤਮਸ੍ ਤਦ੍ ਉਪਧਾਰਯੇਤ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਭੁਲਾਵੇ ਨਾਲ, ਅਸਪਸ਼ਟ, ਅਸਮਾਨ, ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਮ ਗੁਣ ਸਮਝੋ।
ਪ੍ਰਹਰ੍षਃ ਪ੍ਰੀਤਿਰ੍ ਆਨਨ੍ਦਂ ਸ੍ਵਾਮ੍ਯਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਤ੍ਮਚਿਤ੍ਤਤਾ ਅਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਯਦਿ ਵਾ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਵਦਨ੍ਤਿ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍
ਉਤਸ਼ਾਹ, ਖੁਸ਼ੀ, ਆਨੰਦ, ਹਕੂਮਤ, ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਅਪਣੀ ਅਵਸਥਾ—ਚਾਹੇ ਅਚਾਨਕ ਆਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਤ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਭਿਮਾਨੋ ਮृषਾਵਾਦੋ ਲੋਭੋ ਮੋਹਸ੍ ਤਥਾਕ੍ਸ਼ਮਾ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਰਜਸਸ੍ ਤਾਨਿ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਹੇਤੁਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ
ਅਹੰਕਾਰ, ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ, ਲਾਲਚ, ਭੁਲਾਵਾ ਤੇ ਅਧੀਰਤਾ—ਇਹ ਰਜ ਗੁਣ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਥਾ ਮੋਹਃ ਪ੍ਰਮਾਦਸ਼੍ ਚ ਤਨ੍ਦ੍ਰੀ ਨਿਦ੍ਰਾਪ੍ਰਬੋਧਿਤਾ ਕਥਂਚਿਦ੍ ਅਭਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ ਤਾਮਸਾ ਗੁਣਾਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਟਕਣਾ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਉਠਣ ਵਾਲੀ ਅਲਸਤਾ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਹਨ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਖਾਸੀਤਾਂ।
ਮਨਃ ਪ੍ਰਸृਜਤੇ ਭਾਵਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਧ੍ਯਵਸਾਯਿਨੀ ਹृਦਯਂ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ਏਵੇਹ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਕਰ੍ਮਚੋਦਨਾ
ਮਨ ਵਿਚ ਇਰਾਦਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਫੈਸਲਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦਿਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਕਰਮ ਵਲ ਤੋਰਦੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਭ੍ਯਃ ਪਰਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਥਾ ਅਰ੍ਥੇਭ੍ਯਸ਼੍ ਚ ਪਰਂ ਮਨਃ ਮਨਸਸ੍ ਤੁ ਪਰਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਪਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਸ਼ੇ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਮਨ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਮਨ ਨਾਲੋਂ ਬੁੱਧੀ ਵਧੀਆ ਹੈ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲੋਂ ਆਤਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਮਨੁष੍ਯਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਨਾਯਿਕਾ ਯਦਾ ਵਿਕੁਰੁਤੇ ਭਾਵਂ ਤਦਾ ਭਵਤਿ ਸਾ ਮਨਃ
ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਆਤਮਾ ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਰਾਦੇ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪृਥਗ੍ਭਾਵਾਦ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਵਿਕੁਰੁਤੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਨੁ ਸ਼ृਣ੍ਵਤੀ ਭਵਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਸ੍ਪृਸ਼ਤੀ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ: ਸੁਣਨਾ ਕੰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਛੂਹਣਾ ਛੂਹਣ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀ ਚ ਭਵੇਦ੍ ਦृष੍ਟੀ ਰਸਨ੍ਤੀ ਰਸਨਾ ਭਵੇਤ੍ ਜਿਘ੍ਰਨ੍ਤੀ ਭਵਤਿ ਘ੍ਰਾਣਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਵਿਕੁਰੁਤੇ ਪृਥਕ੍
ਵੇਖਣਾ ਨੈਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੱਖਣਾ ਜੀਭ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੁੰਘਣਾ ਨੱਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਹਰ ਇਕ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਤੁ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਆਹੁਸ੍ ਤੇषਾਂ ਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਤਿष੍ਠਤਿ ਤਿष੍ਠਤਿ ਪੁਰੁषੇ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਭਾਵਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ, ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਦਾਚਿਲ੍ ਲਭਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿਂ ਕਦਾਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਸ਼ੋਚਤਿ ਨ ਸੁਖੇਨ ਚ ਦੁਃਖੇਨ ਕਦਾਚਿਦ੍ ਇਹ ਮੁਹ੍ਯਤੇ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਕਈ ਵਾਰੀ ਸੁੱਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਇਹ ਇੱਥੇ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਂ ਭਾਵਾਤ੍ਮਿਕਾ ਭਾਵਾਂਸ੍ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਏਤਾਨ੍ ਅਤਿਵਰ੍ਤਤੇ ਸਰਿਤਾਂ ਸਾਗਰੋ ਭਰ੍ਤਾ ਮਹਾਵੇਲਾਮ੍ ਇਵੋਰ੍ਮਿਮਾਨ੍
ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਤੇ ਕਿਂਚਿਤ੍ ਤਦਾ ਭਵਤਿ ਸਾ ਮਨਃ ਅਧਿष੍ਠਾਨੇ ਚ ਵੈ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪृਥਗ੍ ਏਤਾਨਿ ਸਂਸ੍ਮਰੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਇਹ ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ਮੇਧ੍ਯਾਨਿ ਵਿਚੇਤਵ੍ਯਾਨਿ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਵਾਨੁਪੂਰ੍ਵੇਣ ਯਦ੍ ਯਦਾ ਚ ਵਿਧੀਯਤੇ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੁੱਚੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਵਿਭਾਗਮਨਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਭਾਵੋ ਮਨਸਿ ਵਰ੍ਤਤੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ ਤੁ ਰਜਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਮਨ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਰਾਦਾ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਚਲਚਲਾਪਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਜੋ ਗੁਣ ਸਤਗੁਣ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੇ ਵੈ ਭਾਵੇਨ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵੇष੍ਵ੍ ਏਤੇषੁ ਤੇ ਤ੍ਰਿषੁ ਅਨ੍ਵ੍ ਅਰ੍ਥਾਨ੍ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਰਥਨੇਮਿਮ੍ ਅਰਾ ਇਵ
ਜੋ ਲੋਕ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਲ ਇਉਂ ਵਧਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪਹੀਏ ਦੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਗੇੜ ਵਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਦੀਪਾਰ੍ਥਂ ਮਨਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਸਤ੍ਤਮੈਃ ਨਿਸ਼੍ਚਰਦ੍ਭਿਰ੍ ਯਥਾਯੋਗਮ੍ ਉਦਾਸੀਨੈਰ੍ ਯਦृਚ੍ਛਯਾ
ਮਨ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਵਰਗਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ।