ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਵਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਚਲਿਤਸ੍ਮृਤਿਃ ਆਤ੍ਮਨਃ ਸਂਪ੍ਰਦਾਨੇਨ ਮਰ੍ਤ੍ਯੋ ਮृਤ੍ਯੁਮ੍ ਉਪਾਸ਼੍ਨੁਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਯਾਦ ਦਿਮਾਗੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਦਾ ਸਵਾਦ ਚੱਖਦਾ ਹੈ।
ਵਿਹਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸਂਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਿਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਮਾਵੇਸ਼੍ਯ ਤਤਃ ਕਾਲਞ੍ਜਰੋ ਭਵੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਚਾਹ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਯਤਿਰ੍ ਜਹਾਤੀਹ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਸੁਖਮ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਸ਼੍ਨੁਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਸੁਚੱਜਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਅਤਿ ਉੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤੁ ਪ੍ਰਸਾਦਸ੍ਯ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸੁਖਂ ਭਵੇਤ੍ ਨਿਰ੍ਵਾਤੇ ਵਾ ਯਥਾ ਦੀਪੋ ਦੀਪ੍ਯਮਾਨੋ ਨ ਕਮ੍ਪਤੇ
ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਇਹ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਦੀਵਾ ਬਿਨਾ ਡੋਲ੍ਹੇ ਸਿੱਧਾ ਬਲਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰੇ ਰਾਤ੍ਰੇ ਯੁਞ੍ਜਨ੍ਨ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ ਲਘ੍ਵਾਹਾਰੋ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਘੱਟ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਰਹਸ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਵੇਦਾਨਾਮ੍ ਅਨੈਤਿਹ੍ਯਮ੍ ਅਨਾਗਮਮ੍ ਆਤ੍ਮਪ੍ਰਤ੍ਯਾਯਕਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਇਦਂ ਪੁਤ੍ਰਾਨੁਸ਼ਾਸਨਮ੍
ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਰਿਵਾਇਤ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਲਿਖਤ 'ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਿੱਧਾ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮਾਖ੍ਯਾਨੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇषੁ ਯਦ੍ ਵਸੁ ਦਸ਼ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਨਿਰ੍ਮਥ੍ਯਾਮृਤਮ੍ ਉਦ੍ਧृਤਮ੍
ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੁਣ ਕੇ, ਮੱਖਣ ਵਾਂਗ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨਵਨੀਤਂ ਯਥਾ ਦਧ੍ਨਃ ਕਾष੍ਠਾਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਰ੍ ਯਥੈਵ ਚ ਤਥੈਵ ਵਿਦੁषਾਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਮੁਕ੍ਤਿਹੇਤੋਃ ਸਮੁਦ੍ਧृਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਵਿਚੋਂ ਮੱਖਣ ਤੇ ਲੱਕੜ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਵੀ ਸਮਝਦਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਨਾਤਕਾਨਾਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾਚ੍ਯਂ ਪੁਤ੍ਰਾਨੁਸ਼ਾਸਨਮ੍ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਨਾਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਯ ਨਾਦਾਨ੍ਤਾਯ ਤਪਸ੍ਵਿਨੇ
ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਉਪਦੇਸ਼, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਅਸ਼ਾਂਤ, ਨਾ ਅਨਿਯਮਤ, ਨਾ ਹੀ ਸਿਰਫ ਤਪ ਕਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨਾਵੇਦਵਿਦੁषੇ ਵਾਚ੍ਯਂ ਤਥਾ ਨਾਨੁਗਤਾਯ ਚ ਨਾਸੂਯਕਾਯਾਨृਜਵੇ ਨ ਚਾਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਕਾਰਿਣੇ
ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਾ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਦੇ, ਨਾ ਈਰਖਾਲੂ, ਨਾ ਝੂਠੇ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ।
ਨ ਤਰ੍ਕਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦਗ੍ਧਾਯ ਤਥੈਵ ਪਿਸ਼ੁਨਾਯ ਚ ਸ਼੍ਲਾਘਿਨੇ ਸ਼੍ਲਾਘਨੀਯਾਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਯ ਤਪਸ੍ਵਿਨੇ
ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਾ ਜੋ ਸਿਰਫ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਨਾ ਹੀ ਅਪਣੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਜੋ ਯੋਗ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਤਪਸੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਇਦਂ ਪ੍ਰਿਯਾਯ ਪੁਤ੍ਰਾਯ ਸ਼ਿष੍ਯਾਯਾਨੁਗਤਾਯ ਤੁ ਰਹਸ੍ਯਧਰ੍ਮਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਮੈ ਤੁ ਕਥਂਚਨ
ਇਹ ਗੁਪਤ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਫ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਸੱਚੇ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਯਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਮਹੀਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ ਰਤ੍ਨਪੂਰ੍ਣਾਮ੍ ਇਮਾਂ ਨਰਃ ਇਦਮ੍ ਏਵ ਤਤਃ ਸ਼੍ਰੇਯ ਇਤਿ ਮਨ੍ਯੇਤ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍
ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਧਰਤੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਵੀ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਸੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਅਤੋ ਗੁਹ੍ਯਤਰਾਰ੍ਥਂ ਤਦ੍ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮ੍ ਅਤਿਮਾਨੁषਮ੍ ਯਤ੍ ਤਨ੍ ਮਹਰ੍षਿਭਿਰ੍ ਦृष੍ਟਂ ਵੇਦਾਨ੍ਤੇषੁ ਚ ਗੀਯਤੇ
ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਅਰਥ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਤੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਯੁष੍ਮਭ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਾਮਿ ਯਨ੍ ਮਾਂ ਪृਚ੍ਛਤ ਸਤ੍ਤਮਾਃ ਯਨ੍ ਮੇ ਮਨਸਿ ਵਰ੍ਤੇਤ ਯਸ੍ ਤੁ ਵੋ ਹृਦਿ ਸਂਸ਼ਯਃ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਭਵਦ੍ਭਿਸ੍ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਕਥਯਾਮਿ ਵਃ
ਹੇ ਉੱਚੇ ਜੀਵੋ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ, ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ?
ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੇਹ ਪੁਨਰ੍ ਏਵ ਵਦਸ੍ਵ ਨਃ ਯਦ੍ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ ਯਥਾ ਵਿਦ੍ਮੋ ਭਗਵਨ੍ਨ੍ ऋषਿਸਤ੍ਤਮ
ਹੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਾਨੂੰ ਫੇਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਸਕੀਏ।
ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ ਯਦ੍ ਇਦਂ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਪੁਰੁषਸ੍ਯੇਹ ਪਠ੍ਯਤੇ ਯੁष੍ਮਭ੍ਯਂ ਕਥਯਿष੍ਯਾਮਿ ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਵਧਾਰ੍ਯਤਾਮ੍
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
ਭੂਮਿਰ੍ ਆਪਸ੍ ਤਥਾ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ ਵਾਯੁਰ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਏਵ ਚ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਯਸ਼੍ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਭੂਤਕृਤ੍
ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ।
ਆਕਾਰਂ ਤੁ ਭਵੇਦ੍ ਯਸ੍ਯ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਆਕਾਸ਼ਾਦ੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਕਥਂ ਤਦ੍ ਉਪਵਰ੍ਣਯੇਤ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਗੁਣਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਕਥਂ ਤਾਨ੍ ਉਪਲਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍
ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਣ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣੇ ਜਾਣ?
ਏਤਦ੍ ਵੋ ਵਰ੍ਣਯਿष੍ਯਾਮਿ ਯਥਾਵਦ੍ ਅਨੁਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਸ਼ृਣੁਧ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਇਹੈਕਾਗ੍ਰ੍ਯਾ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਚ ਤਤ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੈ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤਥਾ ਖਾਨਿ ਤ੍ਰਯਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ ਚੇष੍ਟਾ ਤਥਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਏਤੇ ਵਾਯੁਗੁਣਾਸ੍ ਤ੍ਰਯਃ
ਧੁਨੀ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮਾਰਗ—ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਸਾਹ, ਹਿਲਚਲ ਅਤੇ ਛੂਹ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਾਯੂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ।
ਰੂਪਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਵਿਪਾਕਸ਼੍ ਚ ਤ੍ਰਿਧਾ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ ਵਿਧੀਯਤੇ ਰਸੋ ऽਥ ਰਸਨਂ ਸ੍ਵੇਦੋ ਗੁਣਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਤੇ ਤ੍ਰਯੋ ऽਮ੍ਭਸਾਮ੍
ਰੂਪ, ਅੱਖ ਅਤੇ ਪੱਕਣਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਗ ਦੇ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਆਦ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਪਸੀਨਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ।
ਘ੍ਰੇਯਂ ਘ੍ਰਾਣਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚ ਭੂਮੇਰ੍ ਏਤੇ ਗੁਣਾਸ੍ ਤ੍ਰਯਃ ਏਤਾਵਾਨ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਃ
ਸੁਗੰਧ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਰਸੋ ऽਦ੍ਭ੍ਯਸ਼੍ ਚ ਜ੍ਯੋਤਿषੋ ਰੂਪਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਆਕਾਸ਼ਪ੍ਰਭਵਃ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਗਨ੍ਧੋ ਭੂਮਿਗੁਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਛੂਹ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਸੁਆਦ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਰੂਪ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧੁਨੀ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼੍ ਚ ਗੁਣਾ ਏਤੇ ਸ੍ਵਯੋਨਿਜਾਃ ਤੇ ਗੁਣਾਨ੍ ਅਤਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਗੁਣੇਭ੍ਯਃ ਪਰਮਾ ਮਤਾਃ
ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਵ—ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਕੂਰ੍ਮ ਇਵਾਙ੍ਗਾਨਿ ਪ੍ਰਸਾਰ੍ਯ ਸਂਨਿਯਚ੍ਛਤਿ ਏਵਮ੍ ਏਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮਂ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਕਛੂਆ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਫੈਲਾ ਕੇ ਮੁੜ ਅੰਦਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬੁੱਧੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਾਦਤਲਯੋਰ੍ ਅਵਾਰ੍ਕੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਕृਤ੍ਯੇ ਸਾ ਵਰ੍ਤਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਉਤ੍ਤਮਾ
ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਗੁਣੈਸ੍ ਤੁ ਨੀਯਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਏਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਮਨਃषष੍ਠਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਭਾਵਾਤ੍ ਕੁਤੋ ਗੁਣਾਃ
ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਆਪ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਛੇ—ਇੰਦ੍ਰੇ ਤੇ ਮਨ—ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਗੁਣ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਣ?
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਨਰੈਃ ਪਞ੍ਚ षष੍ਠਂ ਤਨ੍ ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ ਸਪ੍ਤਮੀਂ ਬੁਦ੍ਧਿਮ੍ ਏਵਾਹੁਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚਾष੍ਟਮਮ੍
ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੇ, ਛੇਵਾਂ ਮਨ, ਸੱਤਵੀਂ ਬੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਖੇਤ੍ਰਜ੍ਞ' ਜਾਣੋ।
ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਆਲੋਕਨਾਯੈਵ ਸਂਸ਼ਯਂ ਕੁਰੁਤੇ ਮਨਃ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਧ੍ਯਵਸਾਨਾਯ ਸਾਕ੍ਸ਼ੀ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਅੱਖ ਦੇਖਣ ਲਈ, ਮਨ ਸੰਦੇਹ ਕਰਨ ਲਈ, ਬੁੱਧੀ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਰਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।