ਵੇਦਨਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਪਰਾਨ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਮਲੋष੍ਟਾਸ਼੍ਮਕਾਞ੍ਚਨਃ ਏਵਂ ਤੁ ਨਿਰਤੋ ਮਾਰ੍ਗਂ ਵਿਰਮੇਨ੍ ਨ ਵਿਮੋਹਿਤਃ
ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਹ 'ਤੇ ਲੱਗੇ ਰਹੋ, ਨਾ ਭਟਕੋ ਤੇ ਨਾ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆਵੋ।
ਅਪਿ ਵਰ੍ਣਾਵਕृष੍ਟਸ੍ ਤੁ ਨਾਰੀ ਵਾ ਧਰ੍ਮਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ਿਣੀ ਤਾਵ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਤੇਨ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਗਚ੍ਛੇਤਾਂ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍
ਚਾਹੇ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਜਿਲ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਅਜਂ ਪੁਰਾਣਮ੍ ਅਜਰਂ ਸਨਾਤਨਂ ਯਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤਿਗਮ੍ ਅਗੋਚਰਂ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ਅਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਚੇਮਾਂ ਪਰਮੇष੍ਠਿਸਾਮ੍ਯਤਾਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਾਵृਤ੍ਤਿਗਤਿਂ ਮਨੀषਿਣਃ
ਜੋ ਅਜਨਮਾ, ਪੁਰਾਣਾ, ਬੁੱਢਾ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਸਦੀਵੀ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਸ ਪਰਮ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਦ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਵੇਦਵਚਨਂ ਕੁਰੁ ਕਰ੍ਮ ਤ੍ਯਜੇਤਿ ਚ ਕਾਂ ਦਿਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕਾਂ ਚ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮਣਾ
ਜੇ ਵੇਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 'ਕਰਮ ਕਰੋ' ਤੇ 'ਕਰਮ ਛੱਡੋ', ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਲੋਕ ਕਿਹੜਾ ਰਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ?
ਏਤਦ੍ ਵੈ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਛਾਮਸ੍ ਤਦ੍ ਭਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਬ੍ਰਵੀਤੁ ਨਃ ਏਤਦ੍ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਵੈਰੂਪ੍ਯਂ ਵਰ੍ਤਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਤਃ
ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਇਸ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਟਕਰਾਅ ਹੈ।
ਸ਼ृਣੁਧ੍ਵਂ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਾ ਯਤ੍ ਪृਚ੍ਛਧ੍ਵਂ ਸਮਾਸਤਃ ਕਰ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਮਯੌ ਚੋਭੌ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਿ ਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਰੌ
ਹੇ ਮੁਨੀਓ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਹ, ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਬਿਨਾਸੀ, ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।
ਯਾਂ ਦਿਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਯਾਨ੍ਤਿ ਯਾਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਚ ਕਰ੍ਮਣਾ ਸ਼ृਣੁਧ੍ਵਂ ਸਾਂਪ੍ਰਤਂ ਵਿਪ੍ਰਾ ਗਹਨਂ ਹ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਉਤ੍ਤਰਮ੍
ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਲੋਕ ਕਿਹੜਾ ਰਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ—ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਔਖਾ ਸਵਾਲ ਹੈ।
ਅਸ੍ਤਿ ਧਰ੍ਮ ਇਤਿ ਯੁਕ੍ਤਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰੈਵ ਯੋ ਵਦੇਤ੍ ਯਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਸਾਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਯਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯੇਦਂ ਭਵੇਦ੍ ਅਥ
ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ 'ਧਰਮ ਹੈ', ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ; ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ 'ਧਰਮ ਨਹੀਂ', ਉਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਕਸ਼ ਦੀ ਮਿਸਲ ਹੈ; ਇਹ ਯਕਸ਼ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ।
ਦ੍ਵਾਵ੍ ਇਮਾਵ੍ ਅਥ ਪਨ੍ਥਾਨੌ ਯਤ੍ਰ ਵੇਦਾਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸ਼ਣੋ ਧਰ੍ਮੋ ਨਿਵृਤ੍ਤੋ ਵਾ ਵਿਭਾषਿਤਃ
ਇੱਥੇ ਦੋ ਰਾਹ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵੇਦ ਟਿਕੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਕਰਮ ਵਾਲਾ, ਦੂਜਾ ਤਿਆਗ ਵਾਲਾ, ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਣਾ ਬਧ੍ਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਚ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਨ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯਤਯਃ ਪਾਰਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ
ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੀਵ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਯਤੀ ਸਾਫ-ਸੂਥਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਕਰ੍ਮਣਾ ਜਾਯਤੇ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਮੂਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ षੋਡਸ਼ਾਤ੍ਮਕਃ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਜਾਯਤੇ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਹ੍ਯ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਰਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਕਰਮ ਨਾਲ, ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਸਦਾ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਅਬਿਨਾਸੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮ ਤ੍ਵ੍ ਏਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧਿਰਤਾ ਨਰਾਃ ਤੇਨ ਤੇ ਦੇਹਜਾਲੇਨ ਰਮਯਨ੍ਤ ਉਪਾਸਤੇ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਰਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਘੱਟ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਹ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਯੇ ਤੁ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਪਰਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਧਰ੍ਮਨੈਪੁਣ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ਨ ਤੇ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਕੂਪਂ ਨਦ੍ਯਾਂ ਪਿਬਨ੍ਨ੍ ਇਵ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੋਲ ਹੋਣ ਤੇ ਕੋਈ ਕੂਏ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦਾ।
ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਫਲਮ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਭਵਾਭਵੌ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਤਦ੍ ਅਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਤ੍ਰ ਗਤ੍ਵਾ ਨ ਸ਼ੋਚਤਿ
ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਨ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਗਤ੍ਵਾ ਯਤ੍ਰ ਗਤ੍ਵਾ ਨ ਜਾਯਤੇ ਨ ਜੀਰ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਗਤ੍ਵਾ ਯਤ੍ਰ ਗਤ੍ਵਾ ਨ ਵਰ੍ਧਤੇ
ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਨਾ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਮਰ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਮਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਅਚਲਂ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ਅਵ੍ਯਾਕृਤਮ੍ ਅਨਾਯਾਮਮ੍ ਅਮृਤਂ ਚਾਧਿਯੋਗਵਿਤ੍
ਉਥੇ ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ: ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਟੱਲ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਸਾਨ, ਅਮਰ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਂਦ੍ਵੈਰ੍ ਨ ਯਤ੍ਰ ਬਾਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਾਨਸੇਨ ਚ ਕਰ੍ਮਣਾ ਸਮਾਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਮੈਤ੍ਰਾਸ਼੍ ਚ ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤੇ ਰਤਾਃ
ਉਥੇ ਲੋਕ ਦੁੰਦਵਾਂ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਨਾ ਮਨ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ; ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਬਰਾਬਰ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਵਿਦ੍ਯਾਮਯੋ ऽਨ੍ਯਃ ਪੁਰੁषੋ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ਕਰ੍ਮਮਯੋ ऽਪਰਃ ਵਿਪ੍ਰਾਸ਼੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸਮਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਯਾ ਕਲਯਾ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕਰਮ ਤੋਂ; ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਨਰਮ ਛੋਹ ਵਾਂਗ, ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤਦ੍ ਏਤਦ੍ ऋषਿਣਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਗੀਯਤੇ ਨ ਵਕ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਚਕ੍ਰਤਨ੍ਤੁਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਬਰੇ
ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਦੀ ਧਾਗਾ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ।
ਏਕਾਦਸ਼ਵਿਕਾਰਾਤ੍ਮਾ ਕਲਾਸਂਭਾਰਸਂਭृਤਃ ਮੂਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ ਇਤਿ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਕਰ੍ਮਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਵਿਦਵਾਨੋ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣੋ ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਕਲਾ ਦੇ ਜੋੜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਦੇਵੋ ਯਃ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦੁਰ੍ ਇਵ ਪੁष੍ਕਰੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਂ ਤਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਯੋਗਜਿਤਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣੋ।
ਤਮੋ ਰਜਸ਼੍ ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਜ੍ਞੇਯਂ ਜੀਵਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਜੀਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਗੁਣਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਅੰਧਕਾਰ, ਰਜ ਅਤੇ ਸਤਵ — ਇਹ ਜੀਵ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ; ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣ ਜਾਣੋ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ।
ਸਚੇਤਨਂ ਜੀਵਗੁਣਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਸ ਚੇष੍ਟਤੇ ਜੀਵਗੁਣਂ ਚ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਤਤਃ ਪਰਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਵਿਦੋ ਵਦਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯਨ੍ਤੋ ਭੁਵਨਾਨਿ ਸਪ੍ਤ
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਵ ਦਾ ਗੁਣ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਜੀਵ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਖੇਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੱਤ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾਸ੍ ਤੁ ਵਿਕਾਰਾ ਯੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਸ੍ ਤੇ ਪਰਿਸ਼੍ਰੁਤਾਃ ਤੇ ਚੈਨਂ ਨ ਪ੍ਰਜਾਨਨ੍ਤਿ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਸ ਤਾਨ੍ ਅਪਿ
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਬਦਲਾਅ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਨਾ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਤੈਸ਼੍ ਚੈਵ ਕੁਰੁਤੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਮਨਃषष੍ਠੈਰ੍ ਇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਸੁਦਾਨ੍ਤੈਰ੍ ਇਵ ਸਂਯਨ੍ਤਾ ਦृਢਃ ਪਰਮਵਾਜਿਭਿਃ
ਇਹ ਛੇ — ਮਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ — ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਥ ਦਾ ਸਵਾਰੀ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਭ੍ਯਃ ਪਰਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਥਾ ਅਰ੍ਥੇਭ੍ਯਃ ਪਰਮਂ ਮਨਃ ਮਨਸਸ੍ ਤੁ ਪਰਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਮਹਾਨ੍ ਪਰਃ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਮਨ ਹੈ, ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ।
ਮਹਤਃ ਪਰਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ ਪਰਤੋ ऽਮृਤਮ੍ ਅਮृਤਾਨ੍ ਨ ਪਰਂ ਕਿਂਚਿਤ੍ ਸਾ ਕਾष੍ਠਾ ਪਰਮਾ ਗਤਿਃ
ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਅਮਰ ਹੈ; ਅਮਰ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ — ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੱਦ ਤੇ ਪਰਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਗੂਢਾਤ੍ਮਾ ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਗ੍ਰ੍ਯਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਯਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਪਰ ਇਹ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਸੁਖਮ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੁਖਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਿ ਸਂਲੀਯ ਮਨਃषष੍ਠਾਨਿ ਮੇਧਯਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਂਸ਼੍ ਚ ਬਹੁਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਚਿਨ੍ਤਯਨ੍
ਮਨ ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸੋਚ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਨੇ ऽਪਿ ਪਰਮਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਿਦ੍ਯਾਸਂਪਾਦਿਤਂ ਮਨਃ ਅਨੀਸ਼੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਤਤੋ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਹੋਇਆ ਮਨ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।