ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਪੂਰ੍ਵਸृष੍ਟਿਃ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵਃ ਭੂਯਿष੍ਠਂ ਪ੍ਰਾਣਭृਦ੍ਗ੍ਰਾਮੇ ਨਿਵਿष੍ਟਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰਿषੁ
ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਤੱਤ, ਜੋ ਸਵੈ-ਭੂ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਹਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਭੂਮੇਰ੍ ਦੇਹੋ ਜਲਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹੋ ਜ੍ਯੋਤਿषਸ਼੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀ ਸ੍ਮृਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਸ਼੍ਰਯੋ ਵਾਯੁਃ ਕੋष੍ਠਾਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍
ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਨਮੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗ ਤੋਂ, ਯਾਦ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ, ਜੀਵਨ-ਸਾਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸੀ-ਸਾਸ਼ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਖੋਹ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੈ।
ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ ਬਲੇ ਸ਼ਕ੍ਰਃ ਕੋष੍ਠੇ ऽਗ੍ਨਿਰ੍ ਭੋਕ੍ਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਛਤਿ ਕਰ੍ਣਯੋਃ ਪ੍ਰਦਿਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ ਵਾਕ੍ ਸਰਸ੍ਵਤੀ
ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ, ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਭੋਜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ, ਤੇ ਜੀਭ 'ਤੇ ਵਾਕ ਦੀ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਣੌ ਤ੍ਵਕ੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀ ਜਿਹ੍ਵਾ ਨਾਸਿਕਾ ਚੈਵ ਪਞ੍ਚਮੀ ਦਸ਼ ਤਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਕ੍ਤਾਨਿ ਦ੍ਵਾਰਾਣ੍ਯ੍ ਆਹਾਰਸਿਦ੍ਧਯੇ
ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ, ਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਨੱਕ — ਇਹ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਹਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਦਰਵਾਜੇ ਹਨ।
ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੌ ਤਥਾ ਰੂਪਂ ਰਸਂ ਗਨ੍ਧਂ ਚ ਪਞ੍ਚਮਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਪृਥਗ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਭ੍ਯਸ੍ ਤੁ ਨਿਤ੍ਯਦਾ
ਧੁਨੀ, ਛੂਹ, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ, ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਗੰਧ — ਇਹ ਸਦਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮਨੋ ਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਅਵਸ਼੍ਯਾਨ੍ ਇਵ ਰਾਜਿਨਃ ਮਨਸ਼੍ ਚਾਪਿ ਸਦਾ ਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਹृਦਯਾਸ਼੍ਰਿਤਃ
ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਵਾਂਗ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਜੀਵ ਸਦਾ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਤਥੈਵੈषਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਈਸ਼੍ਵਰਂ ਮਨਃ ਨਿਯਮੇ ਚ ਵਿਸਰ੍ਗੇ ਚ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਮਨਸਸ੍ ਤਥਾ
ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਰੋਕਣ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ, ਜੀਵ ਮਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ ਚ ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼੍ ਚੇਤਨਾ ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਚ ਜੀਵਸ਼੍ ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ ਦੇਹੇषੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਭਾਵ, ਚੇਤਨਾ, ਮਨ, ਜੀਵਨ-ਸਾਸ਼, ਨਿਕਾਸੀ-ਸਾਸ਼, ਤੇ ਜੀਵ — ਇਹ ਸਦਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਆਸ਼੍ਰਯੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨ ਚੇਤਨਾਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਤੇਜਃ ਸृਜਤਿ ਨ ਗੁਣਾਨ੍ ਵੈ ਕਥਂਚਨ
ਸੱਤਵ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, 'ਗੁਣ' ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਹੈ; ਸੱਤਵ ਚਮਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੁਣ ਨਹੀਂ।
ਏਵਂ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਂ ਦੇਹਂ ਵृਤਂ षੋਡਸ਼ਭਿਰ੍ ਗੁਣੈਃ ਮਨੀषੀ ਮਨਸਾ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਤਾਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਸੋਲਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਦਵਾਨ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਨ ਹ੍ਯ੍ ਅਯਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਦृਸ਼੍ਯੋ ਨ ਚ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ ਅਪੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਮਨਸਾ ਤੁ ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤੇਨ ਮਹਾਨ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ
ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਅੱਖ ਨਾਲ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਜਦ ਮਨ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਂ ਤਚ੍ ਚਾਰਸਾਗਨ੍ਧਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍ ਅਸ਼ਰੀਰਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ੍ਵੇ ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ੇਤ ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍
ਜੋ ਧੁਨੀ, ਛੂਹ, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ, ਸੁਗੰਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਾਸ਼ ਰਹਿਤ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੈ — ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹੇषੁ ਮਰ੍ਤ੍ਯੇषੁ ਪਰਮਾਰ੍ਚਿਤਮ੍ ਯੋ ऽਨੁਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਯਤਃ
ਜੋ ਸਭ ਸਰੀਰਾਂ ਤੇ ਮਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਨਯਸਂਪਨ੍ਨਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇ ਗਵਿ ਹਸ੍ਤਿਨਿ ਸ਼ੁਨਿ ਚੈਵ ਸ਼੍ਵਪਾਕੇ ਚ ਪਣ੍ਡਿਤਾਃ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ
ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਵਾਨ ਤੇ ਨਿਮਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂ, ਹਾਥੀ, ਕੁੱਤੇ, ਤੇ ਅਜਾਣੇ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਸ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਜਙ੍ਗਮੇषੁ ਧ੍ਰੁਵੇषੁ ਚ ਵਸਤ੍ਯ੍ ਏਕੋ ਮਹਾਨ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਤਤਮ੍
ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਵਿੱਚ, ਇਕੱਲਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਚਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਚਾਤ੍ਮਨਿ ਯਦਾ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਂਪਦ੍ਯਤੇ ਤਦਾ
ਜਦ ਜੀਵ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾਵਾਨ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਵੇਦਾਤ੍ਮਾ ਤਾਵਾਨ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਪਰਾਤ੍ਮਨਿ ਯ ਏਵਂ ਸਤਤਂ ਵੇਦ ਸੋ ऽਮृਤਤ੍ਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ
ਜਿੰਨਾ ਆਤਮ-ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਸਦਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਤ੍ਮਭੂਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤਸ੍ਯ ਚ ਦੇਵਾਪਿ ਮਾਰ੍ਗੇ ਮੁਹ੍ਯਨ੍ਤਿ ਅਪਦਸ੍ਯ ਪਦੈषਿਣਃ
ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਤੇ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਦ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਕੁਨ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਇਵਾਕਾਸ਼ੇ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨਾਮ੍ ਇਵ ਚੋਦਕੇ ਯਥਾ ਗਤਿਰ੍ ਨ ਦृਸ਼੍ਯੇਤ ਤਥਾ ਜ੍ਞਾਨਵਿਦਾਂ ਗਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਛੀਆਂ ਦੀ ਚਲਣ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰਾਹ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾਲਃ ਪਚਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤੁ ਪਚ੍ਯਤੇ ਕਾਲਸ੍ ਤਨ੍ ਨ ਵੇਦੇਹ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਸਮਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਆਪ ਪਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
ਨ ਤਦ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਚ ਨਾਧੋ ਨ ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਨ ਮਧ੍ਯੇ ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਣੀਤੇ ਨੈਵ ਕਿਂਚਿਨ੍ ਨ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਉਹ ਨਾ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਨਾ ਪਾਰ, ਨਾ ਹੇਠਾਂ, ਨਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ; ਉਹ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਕੁਝ, ਨਾ ਕੋਈ।
ਸਰ੍ਵੇ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾ ਇਮੇ ਲੋਕਾ ਬਾਹ੍ਯਮ੍ ਏषਾਂ ਨ ਕਿਂਚਨ ਯਦ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਰੇ ਸਮਾਗਚ੍ਛੇਦ੍ ਯਥਾ ਬਾਣੋ ਗੁਣਚ੍ਯੁਤਃ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਤੀਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਧਾਗੇ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨੈਵਾਨ੍ਤਂ ਕਾਰਣਸ੍ਯੇਯਾਦ੍ ਯਦ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਯਾਨ੍ ਮਨੋਜਵਃ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤਰਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ੍ਥੂਲਤਰਂ ਤਥਾ
ਚਾਹੇ ਮਨ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਾਰਣ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਕਸ਼ਮ ਜਾਂ ਵੱਧ ਭਾਰੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਸਰ੍ਵਤਃਪਾਣਿਪਾਦਂ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਤੋਕ੍ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋਮੁਖਮ੍ ਸਰ੍ਵਤਃਸ਼੍ਰੁਤਿਮਲ੍ ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਿਹਰਾ, ਸਿਰ ਤੇ ਮੂੰਹ ਹਨ; ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਵਾਣੋਰ੍ ਅਣੁਤਰਂ ਤਨ੍ ਮਹਦ੍ਭ੍ਯੋ ਮਹਤ੍ਤਰਮ੍ ਤਦ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਧ੍ਰੁਵਂ ਤਿष੍ਠਨ੍ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹਾਨ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪੱਕਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।
ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਚ ਕ੍ਸ਼ਰਂ ਚੈਵ ਦ੍ਵੇਧਾ ਭਾਵੋ ऽਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ ਕ੍ਸ਼ਰਃ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਦਿਵ੍ਯਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਮृਤਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਰਮ੍
ਅਟੱਲ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ — ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ; ਨਾਸਵੰਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਅਟੱਲ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਅਮਰ ਹੈ।
ਨਵਦ੍ਵਾਰਂ ਪੁਰਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਹਂਸੋ ਹਿ ਨਿਯਤੋ ਵਸ਼ੀ ਈਦृਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਵਰਸ੍ਯ ਚਰਸ੍ਯ ਚ
ਨੌ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਕੇ, ਹੰਸ ਸਦਾ ਸੰਯਮਤ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਰੁਕਦੇ, ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।
ਹਾਨੇਨਾਭਿਵਿਕਲ੍ਪਾਨਾਂ ਨਰਾਣਾਂ ਸਂਚਯੇਨ ਚ ਸ਼ਰੀਰਾਣਾਮ੍ ਅਜਸ੍ਯਾਹੁਰ੍ ਹਂਸਤ੍ਵਂ ਪਾਰਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ, ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਘਟਣ-ਵੱਧਣ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਸਾਫ-ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੰਸ-ਸਵਭਾਵ ਨੂੰ ਅਜਨਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਹਂਸੋਕ੍ਤਂ ਚ ਕ੍ਸ਼ਰਂ ਚੈਵ ਕੂਟਸ੍ਥਂ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਜਹਾਤਿ ਪ੍ਰਾਣਜਨ੍ਮਨੀ
ਹੰਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਜੋ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਕੂਟਸਥ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਅਟੱਲ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਜਨਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਭਵਤਾਂ ਪृਚ੍ਛਤਾਂ ਵਿਪ੍ਰਾ ਯਥਾਵਦ੍ ਇਹ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ਸਾਂਖ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਯਦ੍ ਏਤਤ੍ ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ ਮਯਾ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੈਂ ਸਾਂਖਿਆ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਚਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।