ਨਾਭੌ ਨਿਧਾਯ ਹਸ੍ਤੌ ਦ੍ਵੌ ਸ਼ਾਨ੍ਤਃ ਪਦ੍ਮਾਸਨੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸਂਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਦृष੍ਟਿਂ ਨਾਸਾਗ੍ਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਆਯਮ੍ਯ ਵਾਗ੍ਯਤਃ
ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਨਾਭੀ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ, ਪਦਮ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਤੇ ਬੋਲੀ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖ ਕੇ।
ਸਮਾਹृਤ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮਂ ਮਨਸਾ ਹृਦਯੇ ਮੁਨਿਃ ਪ੍ਰਣਵਂ ਦੀਰ੍ਘਮ੍ ਉਦ੍ਯਮ੍ਯ ਸਂਵृਤਾਸ੍ਯਃ ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਲਃ
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਮੁਨੀ, ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਲੰਬਾ 'ਓਮ' ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਰਜਸਾ ਤਮਸੋ ਵृਤ੍ਤਿਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਰਜਸਸ੍ ਤਥਾ ਸਂਛਾਦ੍ਯ ਨਿਰ੍ਮਲੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸਂਵृਤਲੋਚਨਃ
ਰਜੋ ਗੁਣ ਨਾਲ ਤਮੋ ਗੁਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਤੋ ਗੁਣ ਨਾਲ ਰਜੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਕੋਟਰੇ ਲੀਨਂ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਪਿ ਨਿਰਞ੍ਜਨਮ੍ ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਸਤਤਂ ਯੋਗੀ ਮੁਕ੍ਤਿਦਂ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਮ੍
ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣਾ ਮਨ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ, ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਜੋੜੇ।
ਕਰਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਭੂਤਾਨਿ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇ ਪ੍ਰਥਮਂ ਨ੍ਯਸੇਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਸ਼੍ ਚ ਪਰੇ ਯੋਜ੍ਯਸ੍ ਤਤੋ ਯੁਞ੍ਜਤਿ ਯੋਗਵਿਤ੍
ਯੋਗੀ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖੇ, ਫਿਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਨਾਲ ਜੋੜੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਭ੍ਯੇਤਿ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ ਚਞ੍ਚਲਮ੍ ਸਂਤ੍ਯਜ੍ਯ ਵਿषਯਾਂਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਯੋਗਸਿਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਾ
ਜਿਸ ਦਾ ਚੰਚਲ ਮਨ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਰਵੋਤਮ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਨਿਰ੍ਵਿषਯਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਪਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਲੀਯਤੇ ਸਮਾਧੌ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤਦਾਭ੍ਯੇਤਿ ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਯੋਗ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਂਸਕ੍ਤਂ ਯਦਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਯੋਗਿਨਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਸੁ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਨਨ੍ਦਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਤਦਾ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ऋਚ੍ਛਤਿ
ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਦਾ ਮਨ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਅਸੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਧਾਮਤ੍ਰਯਾਤੀਤਂ ਤੁਰ੍ਯਾਖ੍ਯਂ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਮ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਯੋਗਬਲਾਦ੍ ਯੋਗੀ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ, ਤਿੰਨ ਧਾਮਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਚੌਥਾ ਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਖ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਨਿਃਸ੍ਪृਹਃ ਸਰ੍ਵਕਾਮੇਭ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਨਿਤ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ ਤੁ ਯੋਗੀ ਮੁਚ੍ਯੇਤ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹਰ ਥਾਂ ਚੰਗਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਨ ਸੇਵੇਤ ਵੈਰਾਗ੍ਯੇਣ ਚ ਯੋਗਵਿਤ੍ ਸਦਾ ਚਾਭ੍ਯਾਸਯੋਗੇਨ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਵਿਰਾਗ ਨਾਲ ਰਹੇ, ਤੇ ਸਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਨ ਚ ਪਦ੍ਮਾਸਨਾਦ੍ ਯੋਗੋ ਨ ਨਾਸਾਗ੍ਰਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਮਨਸਸ਼੍ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਸਂਯੋਗੋ ਯੋਗ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਯੋਗ ਸਿਰਫ਼ ਪਦਮ ਆਸਨ ਜਾਂ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਨੂੰ ਤੱਕਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਹੀ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਮਯਾ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਯੋਗਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਦਃ ਸਂਸਾਰਮੋਕ੍ਸ਼ਹੇਤੁਸ਼੍ ਚ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਚ੍ ਛ੍ਰੋਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਛਥ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮੈਂ ਉਹ ਯੋਗ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੇ ਵਚਨਂ ਤਸ੍ਯ ਸਾਧੁ ਸਾਧ੍ਵ੍ ਇਤਿ ਚਾਬ੍ਰੁਵਨ੍ ਵ੍ਯਾਸਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯ ਸਂਪੂਜ੍ਯ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰष੍ਟੁਂ ਸਮੁਦ੍ਯਤਾਃ
ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਵਧੀਆ, ਵਧੀਆ!' ਵਿਅਾਸ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।
ਤਵ ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਬ੍ਧਿਸਂਭੂਤਮ੍ ਅਮृਤਂ ਵਾਙ੍ਮਯਂ ਮੁਨੇ ਪਿਬਤਾਂ ਨੋ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਨ ਤृਪ੍ਤਿਰ੍ ਇਹ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ, ਬੋਲਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਅਸੀਂ ਪੀ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਯੋਗਂ ਮੁਨੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਦਮ੍ ਸਾਂਖ੍ਯਂ ਚ ਦ੍ਵਿਪਦਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਛਾਮਹੇ ਵਯਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਯੋਗ ਦੱਸੋ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਂਖਿਆ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ, ਅਸੀਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਵਾਞ੍ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯੋ ਯਜ੍ਵਾ ਖ੍ਯਾਤਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ऽਨਸੂਯਕਃ ਸਤ੍ਯਧਰ੍ਮਮਤਿਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕਥਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਵਿਦਵਾਨ, ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਤਪਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗੇਨ ਮੇਧਯਾ ਸਾਂਖ੍ਯੇ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਯੋਗ ਏਤਤ੍ ਪृष੍ਟੋ ਵਦਸ੍ਵ ਨਃ
ਕੀ ਤਪਸਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਪੂਰੀ ਤਿਆਗ, ਬੁਧੀ, ਸਾਂਖਿਆ ਜਾਂ ਯੋਗ ਨਾਲ? ਇਹ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।
ਮਨਸਸ਼੍ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਯਥੈਕਾਗ੍ਰ੍ਯਮ੍ ਅਵਾਪ੍ਯਤੇ ਯੇਨੋਪਾਯੇਨ ਪੁਰੁषਸ੍ ਤਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ
ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਓ।
ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਜ੍ਞਾਨਤਪਸੋਰ੍ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸਂਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਪਸਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਯਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਕੋਈ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ।
ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਪੂਰ੍ਵਸृष੍ਟਿਃ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵਃ ਭੂਯਿष੍ਠਂ ਪ੍ਰਾਣਭृਦ੍ਗ੍ਰਾਮੇ ਨਿਵਿष੍ਟਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰਿषੁ
ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਤੱਤ, ਜੋ ਸਵੈ-ਭੂ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਹਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਭੂਮੇਰ੍ ਦੇਹੋ ਜਲਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹੋ ਜ੍ਯੋਤਿषਸ਼੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀ ਸ੍ਮृਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਸ਼੍ਰਯੋ ਵਾਯੁਃ ਕੋष੍ਠਾਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍
ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਨਮੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗ ਤੋਂ, ਯਾਦ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ, ਜੀਵਨ-ਸਾਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸੀ-ਸਾਸ਼ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਖੋਹ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੈ।
ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ ਬਲੇ ਸ਼ਕ੍ਰਃ ਕੋष੍ਠੇ ऽਗ੍ਨਿਰ੍ ਭੋਕ੍ਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਛਤਿ ਕਰ੍ਣਯੋਃ ਪ੍ਰਦਿਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ ਵਾਕ੍ ਸਰਸ੍ਵਤੀ
ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ, ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਭੋਜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ, ਤੇ ਜੀਭ 'ਤੇ ਵਾਕ ਦੀ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਣੌ ਤ੍ਵਕ੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀ ਜਿਹ੍ਵਾ ਨਾਸਿਕਾ ਚੈਵ ਪਞ੍ਚਮੀ ਦਸ਼ ਤਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਕ੍ਤਾਨਿ ਦ੍ਵਾਰਾਣ੍ਯ੍ ਆਹਾਰਸਿਦ੍ਧਯੇ
ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ, ਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਨੱਕ — ਇਹ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਹਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਦਰਵਾਜੇ ਹਨ।
ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੌ ਤਥਾ ਰੂਪਂ ਰਸਂ ਗਨ੍ਧਂ ਚ ਪਞ੍ਚਮਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਪृਥਗ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਭ੍ਯਸ੍ ਤੁ ਨਿਤ੍ਯਦਾ
ਧੁਨੀ, ਛੂਹ, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ, ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਗੰਧ — ਇਹ ਸਦਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮਨੋ ਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਅਵਸ਼੍ਯਾਨ੍ ਇਵ ਰਾਜਿਨਃ ਮਨਸ਼੍ ਚਾਪਿ ਸਦਾ ਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਹृਦਯਾਸ਼੍ਰਿਤਃ
ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਵਾਂਗ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਜੀਵ ਸਦਾ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਤਥੈਵੈषਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਈਸ਼੍ਵਰਂ ਮਨਃ ਨਿਯਮੇ ਚ ਵਿਸਰ੍ਗੇ ਚ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਮਨਸਸ੍ ਤਥਾ
ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਰੋਕਣ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ, ਜੀਵ ਮਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ ਚ ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼੍ ਚੇਤਨਾ ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਚ ਜੀਵਸ਼੍ ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ ਦੇਹੇषੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਭਾਵ, ਚੇਤਨਾ, ਮਨ, ਜੀਵਨ-ਸਾਸ਼, ਨਿਕਾਸੀ-ਸਾਸ਼, ਤੇ ਜੀਵ — ਇਹ ਸਦਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਆਸ਼੍ਰਯੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨ ਚੇਤਨਾਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਤੇਜਃ ਸृਜਤਿ ਨ ਗੁਣਾਨ੍ ਵੈ ਕਥਂਚਨ
ਸੱਤਵ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, 'ਗੁਣ' ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਹੈ; ਸੱਤਵ ਚਮਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੁਣ ਨਹੀਂ।
ਏਵਂ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਂ ਦੇਹਂ ਵृਤਂ षੋਡਸ਼ਭਿਰ੍ ਗੁਣੈਃ ਮਨੀषੀ ਮਨਸਾ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਤਾਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਸੋਲਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਦਵਾਨ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।