ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਸਪ੍ਤਲੋਕਂ ਸਪਰ੍ਵਤਮ੍ ਉਦਕਾਵਰਣਂ ਹ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਰ ਜ੍ਯੋਤਿषਾ ਪੀਯਤੇ ਤੁ ਤਤ੍
ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ, ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਗ ਵਲੋਂ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ ਵਾਯੌ ਲਯਂ ਯਾਤਿ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਆਕਾਸ਼ੇ ਸਮੀਰਣਃ ਆਕਾਸ਼ਂ ਚੈਵ ਭੂਤਾਦਿਰ੍ ਗ੍ਰਸਤੇ ਤਂ ਤਥਾ ਮਹਾਨ੍
ਅੱਗ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਭੂਤਾਦਿ ਤੱਤ ਵਲ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਾਂਤੱਤ ਵੀ।
ਮਹਾਨ੍ਤਮ੍ ਏਭਿਃ ਸਹਿਤਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਗ੍ਰਸਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯਮ੍ ਅਨੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਯੂਨਂ ਚ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ
ਮਹਾਂਤੱਤ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਲ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਨਾ ਵਧੇਰੇ ਨਾ ਘੱਟ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਹੇਤੁਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਕਾਰਣਂ ਪਰਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਸਰ੍ਵਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪਿਣੀ
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਕਾਰਨ, ਮੁੱਖ ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਸਰੋਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯਾਂ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ਏਕਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ऽਕ੍ਸ਼ਰੋ ਨਿਤ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਪੀ ਤਥਾ ਪੁਨਃ
ਪੰਡਿਤੋ, ਜਦੋਂ ਅਪਰਗਟ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਗਟ ਰੂਪ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਟੱਲ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।
ਸੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਜੇਨ੍ਦ੍ਰਾਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਾ ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਨਾਮਜਾਤ੍ਯਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾਃ
ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ; ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਵੱਖਰੇਪਣ, ਨਾਂ, ਜਾਤੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕੇ ਜ੍ਞੇਯੇ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ ਪਰੇ ਸ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ ਪਰਂ ਧਾਮ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਪਰੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਠਿਕਾਣਾ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
ਸ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਯਤੋ ਨਾਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਯਾ ਮਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪਿਣੀ
ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਹੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜਿਹੜੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮੈਂ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਪਰਗਟ ਤੇ ਅਪਰਗਟ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਪੁਰੁषਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਉਭਾਵ੍ ਏਤੌ ਲੀਯੇਤੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਚ ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਆਧਾਰਃ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਪੁਰਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
ਵਿष੍ਣੁਨਾਮ੍ਨਾ ਸ ਵੇਦੇषੁ ਵੇਦਾਨ੍ਤੇषੁ ਚ ਗੀਯਤੇ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਂ ਚ ਨਿਵृਤ੍ਤਂ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਕਰ੍ਮ ਵੈਦਿਕਮ੍
ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਦੀਕ ਕਰਮ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਹਨ — ਇੱਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦੂਜਾ ਕਰਮ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ।
ਤਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਉਭਾਭ੍ਯਾਂ ਪੁਰੁषੈਰ੍ ਯਜ੍ਞਮੂਰ੍ਤਿਃ ਸ ਇਜ੍ਯਤੇ ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮਭਿਰ੍ ਮਾਰ੍ਗੈਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੈਰ੍ ਇਜ੍ਯਤੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਸੌ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਯਜਨ ਰੂਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਜ੍ਞੇਸ਼੍ਵਰੋ ਯਜ੍ਞਪੁਮਾਨ੍ ਪੁਰੁषੈਃ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਾ ਜ੍ਞਾਨਯੋਗੇਨ ਜ੍ਞਾਨਮੂਰ੍ਤਿਃ ਸ ਇਜ੍ਯਤੇ
ਯਜਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਯਜਨ ਦਾ ਪੁਰਸ਼, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁਰਸ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਵृਤ੍ਤੈਰ੍ ਯੋਗਮਾਰ੍ਗੈਸ਼੍ ਚ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ ਮੁਕ੍ਤਿਫਲਪ੍ਰਦਃ ਹ੍ਰਸ੍ਵਦੀਰ੍ਘਪ੍ਲੁਤੈਰ੍ ਯਤ੍ ਤੁ ਕਿਂਚਿਦ੍ ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ
ਜੋ ਕਰਮ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਯੋਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ, ਛੋਟਾ, ਲੰਮਾ ਜਾਂ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਚ੍ ਚ ਵਾਚਾਮ੍ ਅਵਿषਯਸ੍ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ ਅਵ੍ਯਯਃ ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸ ਏਵਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸ ਏਵ ਪੁਰੁषੋ ऽਵ੍ਯਯਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਪਰਗਟ ਵੀ ਹੈ, ਅਪਰਗਟ ਵੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਟੱਲ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ।
ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਚ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਧਰੋ ਹਰਿਃ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ਮਿਕਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਸਾ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਪਰਮਾਤਮਾ, ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹਰੀ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਗਟ ਤੇ ਅਪਰਗਟ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੁਰੁषਸ਼੍ ਚਾਪਿ ਭੋ ਵਿਪ੍ਰਾ ਯਸ੍ ਤਦ੍ ਅਵ੍ਯਾਕृਤਾਤ੍ਮਨਿ ਦ੍ਵਿਪਰਾਰ੍ਧਾਤ੍ਮਕਃ ਕਾਲਃ ਕਥਿਤੋ ਯੋ ਮਯਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ
ਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ, ਹੇ ਪੰਡਿਤੋ, ਜੋ ਅਪਰਗਟ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਦੋ ਪਰਾਰਧਾਂ ਵਾਲਾ ਕਾਲ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ।
ਤਦ੍ ਅਹਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ ਈਸ਼ਸ੍ਯ ਕਥ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤੇ ਤੁ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਲੀਨੇ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾਂ ਪੁਰੁषੇ ਤਥਾ
ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਦਿਨ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪਰਗਟ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਥਿਤੇ ਨਿਸ਼ਾ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਾ ਤਪੋਧਨਾਃ ਨੈਵਾਹਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਚ ਨਿਸ਼ਾ ਨਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਉਥੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਤਪਸਵੀਆਂ; ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਤ।
ਉਪਚਾਰਾਤ੍ ਤਥਾਪ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਤਸ੍ਯੇਸ਼ਸ੍ਯ ਤੁ ਕਥ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯ੍ ਏष ਮੁਨਿਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਾਃ ਕਥਿਤਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੋ ਲਯਃ
ਫਿਰ ਵੀ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਲੈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਾਦਿ ਭੋ ਵਿਪ੍ਰਾ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਾਪਤ੍ਰਯਂ ਬੁਧਃ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਂ ਲਯਮ੍
ਹੇ ਪੰਡਿਤੋ, ਆਤਮਕ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਜਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਨਾਲ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਨ ਲੈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕੋ ऽਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸ਼ਾਰੀਰੋ ਮਾਨਸਸ੍ ਤਥਾ ਸ਼ਾਰੀਰੋ ਬਹੁਭਿਰ੍ ਭੇਦੈਰ੍ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਚ ਸਃ
ਆਤਮਕ ਦੁੱਖ ਵੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ: ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਨਕ; ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਣੋ।
ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਜ੍ਵਰਸ਼ੂਲਭਗਂਦਰੈਃ ਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਃਸ਼੍ਵਯਥੁਸ਼੍ਵਾਸਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ ਅਨੇਕਧਾ
ਸਿਰ ਦਾ ਦਰਦ, ਜੁਕਾਮ, ਬੁਖਾਰ, ਪੀੜ, ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਗਾਂਠ, ਪਾਈਲਸ, ਸੋਜ, ਦਮਾ, ਉਲਟੀ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ।
ਤਥਾਕ੍ਸ਼ਿਰੋਗਾਤੀਸਾਰਕੁष੍ਠਾਙ੍ਗਾਮਯਸਂਜ੍ਞਕੈਃ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਦੇਹਜਸ੍ ਤਾਪੋ ਮਾਨਸਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਥ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਬੁਖਾਰ, ਦਸਤ, ਕੋਟ, ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।
ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਭਯਦ੍ਵੇषਲੋਭਮੋਹਵਿषਾਦਜਃ ਸ਼ੋਕਾਸੂਯਾਵਮਾਨੇਰ੍ष੍ਯਾਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਾਭਿਭਵਸ੍ ਤਥਾ
ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ, ਡਰ, ਵੈਰ, ਲੋਭ, ਭੁਲੇਖਾ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਦੁਖ, ਈਰਖਾ, ਨਿੰਦਾ, ਹਲਕਾ ਸਮਝਣ, ਜਲਨ ਅਤੇ ਮਲਿਨਤਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਮਾਨਸੋ ऽਪਿ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਸ੍ ਤਾਪੋ ਭਵਤਿ ਨੈਕਧਾ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵਮਾਦਿਭਿਰ੍ ਭੇਦੈਸ੍ ਤਾਪੋ ਹ੍ਯ੍ ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵੀ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੁੱਖ 'ਆਧਿਆਤਮਿਕ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮृਗਪਕ੍ਸ਼ਿਮਨੁष੍ਯਾਦ੍ਯੈਃ ਪਿਸ਼ਾਚੋਰਗਰਾਕ੍ਸ਼ਸੈਃ ਸਰੀਸृਪਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ ਚ ਨृਣਾਂ ਜਨ੍ਯਤੇ ਚਾਧਿਭੌਤਿਕਃ
ਜੋ ਦੁੱਖ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਭੂਤਾਂ, ਸੱਪਾਂ, ਰਾਖਸਾਂ, ਰੇੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ 'ਆਧਿਭੌਤਿਕ' ਦੁੱਖ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਵਾਤਵਰ੍षਾਮ੍ਬੁਵੈਦ੍ਯੁਤਾਦਿਸਮੁਦ੍ਭਵਃ ਤਾਪੋ ਦ੍ਵਿਜਵਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਚਾਧਿਦੈਵਿਕਃ
ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਠੰਡ, ਗਰਮੀ, ਹਵਾ, ਮੀਂਹ, ਪਾਣੀ, ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ 'ਆਧਿਦੈਵਿਕ' ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਰ੍ਭਜਨ੍ਮਜਰਾਜ੍ਞਾਨਮृਤ੍ਯੁਨਾਰਕਜਂ ਤਥਾ ਦੁਃਖਂ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੋ ਭੇਦੈਰ੍ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਾਃ
ਹੇ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਗਰਭ, ਜਨਮ, ਬੁਢਾਪਾ, ਗਿਆਨ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਨਰਕ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਕੁਮਾਰਤਨੁਰ੍ ਗਰ੍ਭੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਬਹੁਮਲਾਵृਤੇ ਉਲ੍ਬਸਂਵੇष੍ਟਿਤੋ ਭਗ੍ਨਪृष੍ਠਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਥਿਸਂਹਤਿਃ
ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਜੀਵ, ਬਹੁਤ ਮੈਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਝਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ, ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਤ੍ਯਮ੍ਲਕਟੁਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੋष੍ਣਲਵਣੈਰ੍ ਮਾਤृਭੋਜਨੈਃ ਅਤਿਤਾਪਿਭਿਰ੍ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਬਾਧ੍ਯਮਾਨੋ ऽਤਿਵੇਦਨਃ
ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾਏ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਖੱਟੇ, ਕੜਵੇ, ਤੇਜ਼, ਗਰਮ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ ਖਾਣਿਆਂ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜੀਵ ਬਹੁਤ ਪੀੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।