ਇੱਕ ਰਾਤ, ਜਦੋਂ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਗੀਤ ਦੀ ਧੁਨ ਵੱਜੀ, ਤਾਂ ਗਵਾਲਣਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਰੁਖ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼্ণ ਜੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਕ ਗਵਾਲਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਕ੍ਰਿਸ਼्ण ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਦੂਜੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਸੀ। ਇਕ ਹੋਰ, "ਕ੍ਰਿਸ਼্ণ, ਕ੍ਰਿਸ਼্ণ" ਆਖ ਕੇ ਲਜਾ ਗਈ, ਤੇ ਦੂਜੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਅੰਨੀ ਹੋਈ, ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ। ਇਕ ਗਵਾਲਣ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਵੱਡੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਗੋਵਿੰਦ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਗੋਵਿੰਦ, ਗਵਾਲਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਹਣੀ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਚੰਦਨੀ ਰਾਤ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ, ਰਾਸ ਨਾਚ ਦੀ ਆਨੰਦ ਮੰਗਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼্ণ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਗਵਾਲਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼্ণ ਦੇ ਚਲਣ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਨੱਚਦੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ। ਫਿਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼्ण ਦੀ ਝਲਕ ਪਾਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿਚ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼्ण ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕਰਦੇ, ਗਵਾਲਣਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਆਨੰਦਮਈ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੀਆਂ, ਤਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਗਵਾਲਣਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ—ਉਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਤੇ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਇਕ ਗਵਾਲਣ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ "ਕ੍ਰਿਸ਼्ण! ਕ੍ਰਿਸ਼्ण!" ਪੁਕਾਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਦੂਜੀ, ਭੰਵੇਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾ ਕੇ, ਹਰੀ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਦਾ ਰਸ ਆਪਣੇ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਕ ਹੋਰ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ, ਜੋਗ ਵਿਚ ਲੀਨ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਮਾਧਵ ਕੁਝ ਗਵਾਲਣਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਭੰਵਿਆਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਗਵਾਲਣਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ, ਹਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਦਰ-ਸਹਿਤ ਰਾਸ ਨਾਚ ਵਿਚ ਰਮ ਗਈਆਂ। ਰਾਸ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਕੋਈ ਗਵਾਲਣ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋਈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਇਕ ਥਾਂ ਟਿਕੀ ਰਹੀ। ਹਰੀ, ਹਰ ਇਕ ਗਵਾਲਣ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਰਾਸ ਨਾਚ ਕਰਦੇ, ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਛੂਹੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਲੈਂਦੇ। ਫਿਰ ਨੱਚਣ ਦੀ ਮਸਤ ਰਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਚੂੜੀਆਂ ਦੀ ਖਣਕ, ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, ਗੀਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਸ਼ਰਦ ਚੰਦ, ਚਾਂਦਨੀ ਤੇ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਗਾਉਂਦੇ, ਜਦਕਿ ਗਵਾਲਣਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਿਰਫ਼ "ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ" ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਗਾਉਂਦੀਆਂ। ਇਕ ਗਵਾਲਣ, ਨੱਚਦਿਆਂ-ਨੱਚਦਿਆਂ ਥੱਕ ਗਈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਗਰਮ ਤੇ ਹਿਲ ਰਹੀਆਂ, ਆਪਣੀ ਲਤਾ-ਵਾਂਗ ਬਾਂਹ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਜੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਗਾਉਂਦੀ। ਗਵਾਲਣਾਂ, ਹਰੀ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਗਾਲਾਂ ਦਾ ਛੂਹਾ ਲੋੜਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਰੋਮਾਂਚ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਜਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਉੱਚੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਰਾਸ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਗਵਾਲਣਾਂ ਦੁੱਗਣੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ "ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ! ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ!" ਗਾਉਂਦੀਆਂ। ਜਦ ਉਹ ਜੁੰਝਦੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਦੀ ਖਣਕ ਨਾਲ ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਕੁਝ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ, ਕੁਝ ਸਹਿਮਤ ਵਿਚ, ਪਰ ਸਾਰੀਆਂ ਉਸ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਮਧੁਸੂਦਨ, ਗਵਾਲਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ। ਉਹ ਪਲ, ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਬਿਨਾਂ ਪਲਕਾਂ ਵਿਚ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਪਿਉ, ਪਤੀ ਤੇ ਭਰਾ ਵਲੋਂ ਰੋਕੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਗਵਾਲਣਾਂ, ਆਨੰਦ-ਪ੍ਰੇਮੀ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀਆਂ। ਉਹ ਵੀ, ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ, ਅਪਰੰਪਰ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਰਾਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਪਤੀ, ਉਹ ਗਵਾਲਣਾਂ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਆਤਮਾ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਜਦ ਯਾਨਰਦਨ ਰਾਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਨਾਮਕ ਦੈਤ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਗਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਬੱਦਲ-ਵਰਗਾ, ਤੇਜ਼ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੂਰਜ-ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਉਸਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਉਖੜ ਗਈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜੀਭ ਚੱਟਦਾ, ਜਬੜੇ ਪੀੜਦਾ, ਪੂਛ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਂਦਾ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੋਢਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਕੁਬੜਾ ਉੱਚਾ ਤੇ ਵੱਡਾ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਅੰਗ ਗੋਬਰ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿਚ ਤਬਾਹੀ ਫੈਲਾਉਂਦਾ। ਗਲ ਲਟਕਦੀ, ਅੱਗੇ ਤੱਕਦਾ, ਚਿਹਰਾ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਵੱਜਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਾਂਡ ਰੂਪ ਦੈਤ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ। ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਬਾਹੀ ਕਰਦਾ ਫਿਰਦਾ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਭਿਆਨਕ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਵਾਲੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੂਆਂ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਵਿਚ ਆ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਸਭ "ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ! ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ!" ਚੀਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਸਿੰਘ-ਵਰਗਾ ਗੱਜ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਹਥੇਲੀ ਵੱਜਾਈ। ਉਸ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਨੇ ਦਾਮੋਦਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਸਿੰਗ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਨਜ਼ਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਗੜ੍ਹ ਲਈ। ਉਹ ਪਾਪੀ ਦੈਤ ਸਾਂਡ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੌੜਿਆ; ਮਹਾਨ ਦੈਤ-ਸਾਂਡ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਡਿੱਗ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਨਾਹ ਹਿਲਿਆ, ਮਜ਼ਾਕ ਚ, ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ; ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਅਰਿਸ਼ਟ ਨੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਸਦੇ ਪੇਟ 'ਤੇ ਘੁੱਟ ਮਾਰਿਆ, ਸਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜਿਆ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲਿਆ, ਉਸਦੇ ਸਿੰਗ ਪਕੜ ਲਏ।