ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਤੇਰੇ ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਕੰਮ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮਿਲ ਕੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਤੇਰਾ ਬਚਪਨ, ਤੇਰੀ ਅਸਧਾਰਣ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇਰਾ ਸਾਡੀਆਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਝਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਅਪਾਰ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰਿਆ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਦਾ ਭਾਵ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਗੋਪਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਗੋਪੋ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਾਂ ਜੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਜੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵਡਿਆਈ ਜੋਗ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਆਦਰ ਦਿਓ। ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਗੰਧਰਵ, ਨਾ ਯਕਸ਼, ਨਾ ਹੀ ਦਾਨਵ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।” ਹਰੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਧੰਨ ਗੋਪ ਚੁੱਪ ਚਾਪ, ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਦਿਖਾਈ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼, ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਨਣ ਦੀ ਚਾਨਣ, ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਵਣ ਵਿਚ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਲਾਈਨ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਭੌਂਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੰਡਲੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਵੱਲ ਮਨ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਮਲ-ਚਰਨ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਿਠਾ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਐਸਾ ਗੀਤ ਜੋ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੋਪੀਆਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਈਆਂ। ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀ; ਦੂਜੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਨ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਇੱਕ, “ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ” ਆਖਦੀ, ਸ਼ਰਮਾ ਗਈ; ਦੂਜੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਅੰਨੀ ਹੋ ਕੇ, ਕੋਈ ਲਜਾ ਨਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਇੱਕ ਗੋਪੀ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ, ਬਾਹਰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨ-ਤਨ-ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਗੋਵਿੰਦਾ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੋਵਿੰਦਾ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸ਼ਰਦ ਚੰਨਣ ਵਾਲੀ ਸੁੰਦਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਰਸ ਨਾਚ ਦੀ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੋਪੀਆਂ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਲੀਲਾ ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਨੱਚਦੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ। ਫਿਰ, ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਤਰਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫਿਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਆਖਰ, ਜਦ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾ ਦਿੱਸੇ, ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਹੇ ਦੁਇਜੋ, ਉਸ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਖਿਆਕਾਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਕੰਮ ਸੌਖੇ-ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਗੋਪੀ, ਗੋਵਿੰਦਾ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ, ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ “ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ!” ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਇੱਕ ਹੋਰ, ਭੰਵਰੇ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਲਾ ਕੇ, ਹਰੀ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰਸ ਪੀਣ ਲੱਗੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ, ਗੋਵਿੰਦਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਯੋਗ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਧਵ ਕੁਝ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਨੈਣਾਂ ਦੀ ਭਾਉਂ-ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੇ ਛੂਹ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਹਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਦਰ-ਪੂਰਵਕ ਰਸ ਨਾਚ ਵਿਚ ਰਮ ਗਈਆਂ। ਰਸ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਕਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕੀ। ਹਰੀ, ਹਰ ਗੋਪੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ, ਰਸ ਨਾਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸੋਹਣਾ ਨਾਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਚੂੜੀਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ, ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਕਵਿਤਾ-ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸ਼ਰਦ ਚੰਨਣ, ਚੰਨਣ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਗੋਪੀਆਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਹੀ ਨਾਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਗੋਪੀ, ਨਚਦਿਆਂ-ਨਚਦਿਆਂ ਥੱਕ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਬੇਲ-ਵਾਂਗ ਬਾਂਹ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ, ਚਮਕਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਉਸਦਾ ਚੁੰਮਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਰੀ ਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਗੋਪੀਆਂ ਉਸਦੇ ਗਲ੍ਹ ਦੇ ਛੂਹ ਦੀ ਇਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਪਸੀਨੇ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਚ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰਸ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗੋਪੀਆਂ “ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ!” ਦੋਹਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਸਦੇ ਸੁਰ ਵਿਚ ਸੁਰ ਮਿਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਦੂਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗੋਪੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਰੁਕ ਕੇ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਹਰੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪਲ, ਭਾਵੇਂ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਪਿਤਾ, ਪਤੀ ਜਾਂ ਭਰਾ ਰੋਕਦੇ, ਪਰ ਗੋਪੀਆਂ, ਆਨੰਦ ਦੀ ਭੁਖੀ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ। ਉਹ ਵੀ, ਯੁਵਾਨੀ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਧੁਸੂਦਨ, ਅਪਾਰ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਤੀ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਕਰਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼, ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਜਦ ਜਨਾਰਦਨ ਰਸ-ਨਾਚ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਅਰੀਸ਼ਟ ਨਾਮਕ ਦੈਤ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੋਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ।