ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਰਾਮਾ—ਛੋਟੀਆਂ ਬਛੀਆਂ ਚਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ। ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਹੁਣ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬਛੀਆਂ ਚਰਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੇ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਤਾ ਬਣ ਗਏ। ਫਿਰ ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆ ਗਿਆ, ਅਸਮਾਨ ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ। ਮੀਂਹ ਇੰਨਾ ਵੱਜਿਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕਠਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਨਵੇਂ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਲਾਲ ਕੀੜਿਆਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਗਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ—ਦੀ ਰੌਣਕ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਨ੍ਹਾ ਪਥਰ ਨੂੰ ਲਾਲ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਦਰਿਆ ਆਪਣੇ ਪੱਟਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਗਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਨਵਾਂ ਸੁਭਾਗ ਪਾਉਣ ‘ਤੇ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਇਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਬਾਲਕ, ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਮਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵ੍ਰਜ ਵਿਚ ਖੇਡਦੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਰਾਮਾ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੋਪ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਉਥੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੱਚ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਝੱਗ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਇੰਝ ਲੱਗਦੇ ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੱਸ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਝੀਲ ਵੇਖੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਹਿਰੀਲੇ ਅੱਗ ਦੇ ਕਤਰੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਝੀਲ ਬੜੀ ਡਰਾਉਣੀ ਸੀ, ਕਾਲੀਆ ਨਾਗ ਦਾ ਅੱਡਾ। ਉਸ ਨਾਗ ਦੀ ਜਹਿਰੀਲੀ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਸੜ ਗਏ ਸਨ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਛਿੜਕਣ ਨਾਲ ਪੰਛੀ ਵੀ ਸੜ ਗਏ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖ ਕੇ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਇੱਥੇ ਉਹ ਦੁਸਟ ਕਾਲੀਆ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਹਿਰ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰਾਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਜੋ ਭੱਜ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਲੁਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਪੂਰੀ ਯਮੁਨਾ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਵਿਗਾੜੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਨਾ ਮਨੁੱਖ, ਨਾ ਪਸ਼ੂ, ਨਾ ਪਿਆਸੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੀ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾਗ-ਰਾਜਾ ਵੱਸ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਡਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹਿ ਸਕਣ। ਇਸੀ ਲਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਮਾੜੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨ ਲਈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵੱਡੇ ਕਦੰਬ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਇਸ ਮੌਤ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਸਤ੍ਰ ਕਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਾਗ-ਰਾਜਾ ਦੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਝੀਲ ਹਿੱਲ ਗਈ, ਪਾਣੀ ਉੱਡ ਕੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਦਰੱਖਤ, ਜੋ ਨਾਗ ਦੀ ਜਹਿਰੀਲੀ ਅੱਗ ਅਤੇ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਹੁਣ ਤੁਰੰਤ ਭੱਭਕ ਉਠੇ, ਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਝੀਲ ਨੂੰ ਝਟਕਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਗ-ਰਾਜਾ ਕਾਲੀਆ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ, ਫਣਾਂ ਉੱਤੇ ਜਹਿਰ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ, ਲਾਲ, ਹਵਾ ਨਿਗਲਣ ਵਾਲੇ ਨਾਗ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਨਾਗਣੀਆਂ, ਸੋਹਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਕੰਬਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਕੰਨ-ਬਾਲੀਆਂ ਹਿਲਦੀਆਂ, ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਨਾਗਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਹਿਰੀਲੇ ਮੂੰਹਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਉੱਥੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ, ਨਾਗ ਦੀਆਂ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ‘ਚ ਫਸੇ, ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੋ ਗਏ, ਗੋਪਾਲਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜ ਵੱਲ ਦੌੜੇ ਤੇ ਚੀਕ ਮਾਰਦੇ ਗਏ—"ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਾਲੀਆ ਦੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ; ਨਾਗ-ਰਾਜਾ ਉਸਨੂੰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਫ਼ੌਰਨ ਆਓ, ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ!" ਇਹ ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੋਪ ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ, ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਝੀਲ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ। "ਹਾਏ! ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਲੋਕ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੋਪੀਆਂ, ਤੜਫ਼ਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੇ ਨਾਲ ਭੱਜਦੀਆਂ, ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਨੰਦ ਬਾਬਾ, ਹੋਰ ਗੋਪ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਰਾਮਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ, ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਯਮੁਨਾ ਉੱਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਗ-ਰਾਜਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੇਠ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਨਾਗ ਦੀਆਂ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਨਾਲ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਨੰਦ ਬਾਬਾ ਲਾਚਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ; ਯਸ਼ੋਦਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵੰਤ ਸੀ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਹੋਰ ਗੋਪੀਆਂ, ਰੋਦੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖੀ, ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਡਰ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕੰਪਦੀਆਂ, ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਅਸੀਂ ਸਾਰੀਆਂ, ਯਸ਼ੋਦਾ ਸਮੇਤ, ਇਸ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗੀਆਂ; ਜਦ ਤੱਕ ਨਾਗ-ਰਾਜਾ ਸਾਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਅਸੀਂ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ। ਬਿਨਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਿਨ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ? ਬਿਨਾਂ ਚੰਦਰੀ ਦੀ ਰਾਤ ਦਾ ਕੀ? ਬਿਨਾਂ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਗਾਂ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦੀਆਂ? ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵ੍ਰਜ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅਸੀਂ ਗੋਕੁਲ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ।" ਇਹ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰੋਹਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਮਾ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋਏ ਗੋਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬੋਲੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨੰਦ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਯਸ਼ੋਦਾ, ਜੋ ਦੁਖ ਨਾਲ ਨਿਮਾਣੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਉ ਕਿਉਂ ਵਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਖਾ; ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਪਤਾ? ਤੂੰ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਨਾਭੀ ਹੈਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ; ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਸੰਘਾਰਕ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਤਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈਂ। ਇੱਥੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਸਿਰਫ਼ ਗੋਪ ਤੇਰੇ ਸਾਕ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਉਤਰੇਂ; ਗੋਪੀਆਂ ਇੱਥੇ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ—ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਉ ਤੇ ਬਚਪਣੀ ਚਾਲਾਂ ਵਿਖਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ; ਹੁਣ ਇਸ ਦੁਸਟ, ਤੇਜ਼-ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਨਾਗ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ‘ਤੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਗ ਦੀਆਂ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਜਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾਗ ਦੀ ਜਕੜ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਲਿਆ। ਥੱਲੇ ਝੁਕ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਾਗ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਫਣ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਏ।