ਅਖੰਡ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸੱਪ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ—ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਦਾ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਅਡੋਲ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲਿਆ। ਜਨਲੋਕ ਦੇ ਸਿਧਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਕਮਲ ਉੱਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਕੋਣਾਂ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪਿਤਰ-ਆਸਥਾਨ ਸੀ। ਉਥੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਮੈਲ ਤੋਂ ਦੋ ਦਾਨਵ—ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਤਲ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਜਨਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਹ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਅਵਤਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਤੋਗੁਣੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਅਵਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਕੂਲ ਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਹ ਇੱਛਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਜੋਂ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਅੱਗੇ ਸੁਣ। ਹੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੇ ਉਸ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧਰਮ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਜਨਾਰਦਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਅਵਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਭਾਰੀ ਭਾਰ ਕਾਰਨ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਥੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ-ਸੰਤਾਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਅਗਨਿ ਸੋਨੇ ਦੀ, ਸੂਰਜ ਗਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਨਾਰਾਯਣ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ। ਹੁਣ, ਇਹ ਦੈਤ, ਕਾਲਨੇਮੀ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਹੇਠ, ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਾਲਨੇਮੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਗਰਸੇਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੰਸ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬੜਾ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਸੁਰ ਹੈ।" "ਅਰਿਸ਼ਟ, ਧੇਨੁਕ, ਕੇਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਲੰਭ, ਨਰਕ, ਭਿਆਨਕ ਸੁੰਡ ਅਤੇ ਬਾਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਾਣ—ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ, ਜੋ ਮੰਦ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਦੈਤ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨੀ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀਓ, ਇਸ ਭਾਰੀ ਭਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗ ਵਾਲਿਆਂ, ਮੇਰਾ ਭਾਰ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਅਧਿਕ ਭਾਰ ਨਾਲ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡਿੱਗ ਜਾਵਾਂ।" ਧਰਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਉਸ ਦਾ ਭਾਰ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਫਿਰ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, "ਧਰਤੀ ਜੋ ਕੁਝ ਆਖ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀਆਂ! ਮੈਂ, ਭਵ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਯਣ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹੋ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਵਧੀਆ-ਘਟੀਆਪਣ, ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਤੇ ਅਧੀਨਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਦੁੱਧ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਉੱਤਮ ਤਟ ਉੱਤੇ ਚਲਦੇ ਹਾਂ; ਉੱਥੇ, ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ। ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਉਹ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗਰੁੜ-ਧਵਜਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਹਜ਼ਾਰ-ਰੂਪ, ਹਜ਼ਾਰ-ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਨੇਕ ਮੁੱਖਾਂ ਤੇ ਅਨੇਕ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੁਸੀਂ ਅਗੋਚਰ ਹੋ, ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਲਯ ਤੇ ਪਾਲਨਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" "ਹੇ ਅਤਿ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਪਦਾਰਥ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਪਾਰ-ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕ ਹੋ—ਹੇ ਭਾਗਵਾਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।" "ਇਹ ਧਰਤੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਾਨਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋਈ, ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਜਕੜੀ ਹੋਈ, ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਹੋ, ਆਪਣੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਭਾਰ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ।" "ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ, ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ, ਵਰੁਣ, ਅਤੇ ਇਹ (ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲ), ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਵਸੁ, ਸੂਰਜ, ਵਾਯੂ, ਅਗਨਿ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹਾਂ।" "ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਸੁਆਮੀ, ਹੁਣ ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਵਾਲ ਕੱਢੇ—ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਇੱਕ ਕਾਲਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਮੇਰੇ ਦੋ ਵਾਲ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਗੇ।" "ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਪਾਗਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਦਾਨਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਪੰਨ ਦੈਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਦੇਵਕੀ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਅੱਠਵਾਂ ਗਰਭ ਧਾਰੇਗੀ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਹੀ ਵਾਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ।" "ਉੱਥੇ ਉਤਰੀ ਹੋਈ ਉਹ ਮੇਰੀ ਜਟਾ (ਵਾਲ) ਕਾਲਨੇਮੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਕੰਸ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰੇਗੀ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਹਰੀ ਜੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਤਾਰ ਲੈਣ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਦੁਹਾਈ, ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੀਤੇ ਉਪਕਰਮ, ਸਾਰੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ।