ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਮੂੰਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਿਕ ਅਤੇ ਸਾਮਨ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰ ਕੇ, ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਯਜਮਾਨਾਂ ਦੇ ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤੱਤ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਜੋ ਅਜਨਮਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਵਿਅਕਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਧਰਮ ਆਦਿ ਤੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ 'ਨਾਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਨਾਰਾਯਣ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ: ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਿਨਾ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ। ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਅਵਰਨਣਯੋਗ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਹੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅੱਗ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਹੀ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਲਕੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੂਰ ਤੇ ਨੇੜੇ ਦੋਵੇਂ ਹੈ, ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ, ਰੰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗੁਣ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਅਡੋਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਰੂਪ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਪ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਲ ਵੱਧ ਹੈ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਰੂਪ ਵਧੇਰੇ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਣੋ। ਚੌਥਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਪਾਂ ਦੇ ਵਿਛੌਣ ਤੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਜੇ ਰੂਪ ਦੀ ਗੁਣਤਾ ਰਜੋ ਗੁਣ ਹੈ; ਉਹ ਸਦਾ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਮਰਕਸ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਅਸੁਰ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਹਾਨੀ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਵਾਧੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁੰਢ ਨਾਲ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਇਕ ਦੰਦ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਵਰ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਚੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਨਰਸਿੰਘ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਾਨਵ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ; ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ। ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਭਰਗੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਜਮਦਗਨੀ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਧ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਅਤ੍ਰਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ, ਮਹਾਤਮਾ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਲਰਕ ਨੂੰ ਅੱਠ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲਾ ਯੋਗ ਸਿਖਾਇਆ। ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਪੁਰਖ ਰਾਮ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਯੰਕਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਰਪਾਂ ਦੇ ਵਿਛੌਣ ਉੱਤੇ ਸੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਨਿੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ—ਚਲਤ ਤੇ ਅਚਲਤ ਸਮੇਤ—ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਜਨਲੋਕ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਮਲ ਉੱਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਤੀਆਂ ਚਹੁੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਸੀ। ਉਥੇ, ਚਾਰ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਮੈਲ ਤੋਂ ਦੋ ਦਾਨਵ, ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ, ਜਨਮ ਲਏ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਨਾਰਾਯਣ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਵਤਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਤਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਅਵਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਅਵਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ-ਚਾਹੀਆਂ ਵਾਂਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਜੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੇ ਉਸ ਅਵਤਾਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ, ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਅਧਰਮ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧਰਮ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਜਨਾਰਦਨ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਅਵਤਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਅਸੁਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਉਹ ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਅਵਤਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਧਰਤੀ, ਭਾਰੀ ਭਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਈ। ਉੱਥੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਦਇਆ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਵਿਆਥਾ ਦੱਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅੱਗ ਸੋਨੇ ਦੀ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਗਊਆਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਨਾਰਾਯਣ ਹੀ ਸੱਚਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਹ ਦੈਤ, ਕਾਲਨੇਮੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਾਲਨੇਮੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕংস ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਸੁਰ ਹੈ।" "ਅਰਿਸ਼ਟ, ਧੇਨੁਕ, ਕੇਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਲੰਭ, ਨਰਕ, ਸੁੰਡਾ ਜਿਹਾ ਭਿਆਨਕ ਅਸੁਰ, ਤੇ ਬਾਣਾ ਜੋ ਬਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬੁਰਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ।