ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਪੁਰਾਣ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਛਿਆ, "ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਅਸਚਰਜ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਆਇਆ?" ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਮੂਲ ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਾਸ ਤੋਂ ਚਰਬੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਹੱਡੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਮਗਜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਗਜ ਤੋਂ ਵੀਰਯ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਸ ਵੀਰਯ ਤੋਂ, ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਭ੍ਰੂਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭ੍ਰੂਣ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ 'ਚੰਦ੍ਰ ਮਾਸ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭ੍ਰੂਣ ਮਾਂ ਦੀ ਗਰਭ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਦੂਜੀ ਮਾਸ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੀਰਯ ਸੋਮਾ (ਚੰਦ੍ਰ) ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਜ (ਮਹੀਨਾਵੀ ਰਕਤ) ਅੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਅੱਗ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਕਫ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀਰਯ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਕਤ। ਕਫ ਦਾ ਆਸਨ ਦਿਲ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਦਿਲ, ਜੋ ਦੇਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਮਨ ਦਾ ਆਸਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚਲੇ ਖਾਲੀ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਕਫ ਚੰਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਅੱਗ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਅੱਗ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭ੍ਰੂਣ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੱਡ lump (ਗੰਢ) ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਹਵਾ (ਪਵਨ), ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਆਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਪਾਨ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਦਾਨ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ; ਵਿਆਨ ਸਾਰੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਨ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮਹਾ-ਭੂਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ, ਅਤੇ ਅੱਗ। ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਦੇਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਦ ਹਵਾ ਦੀ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਰੋਗ (ਸੰਨ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵਹਾਵ; ਅੱਗ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ; ਅਤੇ ਮਨ ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਾਮ (ਪਿੰਡ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਵਿਸ਼ਣੁ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਤੇ ਉਜਲੇ, ਅਮਰ ਅਤੇ ਅਤੁੱਟ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਏ? ਇਹ ਅਸਚਰਜ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?" "ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਅਸਚਰਜ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਦੁਖ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਵਿਸ਼ਣੁ ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਰਚਦੇ, ਪਾਲਦੇ, ਤੇ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਟੱਲ, ਅਨਾਦੀ, ਅਨੰਤ, ਨ ਵਧਦੇ, ਨ ਘਟਦੇ, ਨਿਰਲੇਪ, ਨਿਰਗੁਣ, ਸੁਖਮ, ਅਵਿਕਾਰੀ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਕੇਵਲ ਸਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਅਟੱਲ, ਸਦਾ-ਵਿਆਪਕ, ਪਰਮ-ਆਤਮਾ, ਤੇ ਸਦਾ-ਸਥਿਰ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਰਲੇਪ, ਸ਼ੁਧ, ਸਦਾ-ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਨਿਰਭਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰਾ-ਹਰਾ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੈਕੁੰਠ ਹਨ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ। ਇਹ ਹੈ ਉਹ ਦੀਆਂ ਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਮਾਰਗ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਕਿ ਪੂਰਬ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਜੋ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਪ੍ਰਭੂ। ਨਾਰਾਯਣਾ ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੋਤ ਅਤੁੱਟ ਹੈ; ਨਾਰਾਯਣਾ ਬਣ ਕੇ, ਹਰੀ ਸਦਾ-ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦ੍ਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਧਰਮ, ਸ਼ੁਕਰ, ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ—ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਆਦਿ-ਮੂਲ ਹੈ, ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ। ਉਹ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਚਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਿਤਾ ਬਣਾਏ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਏ? ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਅਨਾਦੀ, ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਸਗੁਣ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਤੇ ਅਤੁੱਟ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਨ। ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਯਜਨਾ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਸਭ ਕੁਝ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਖਮ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ, ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਅਪ੍ਰਗਟ, ਪ੍ਰਗਟ, ਦੇਖੇ ਤੇ ਅਦੇਖੇ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਰਚਿਆ। ਜੋ ਰਚਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਮ-ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੁ, ਜੋ ਅਟੱਲ, ਸ਼ੁਧ, ਚਿਰ-ਸਥਿਰ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਸਦਾ ਇੱਕ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆ—ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਨ। ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਹਰੀ, ਸ਼ੰਕਰ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਉਧਾਰਕ, ਰਚਨਹਾਰ, ਪਾਲਕ, ਤੇ ਨਾਸਕ—ਸਭ ਨੂੰ ਨਮਨ। ਵਿਸ਼ਣੁ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਇੱਕ ਤੇ ਅਨੇਕ, ਜੋ ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੁਖਮ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਨ। ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਣਾ, ਤੇ ਨਾਸ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ—ਉਸ ਵਿਸ਼ਣੁ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਨ। ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਟੱਲ, ਪਰਮ-ਪੁਰੁਸ਼—ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਨ। ਵਿਸ਼ਣੁ, ਜੋ ਪ੍ਰਲੈ ਸਮੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਗਲਦਾ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਅਨਾਦੀ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਅਜਨਮਾ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਤੇ ਅਵਿਕਾਰੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਭਾਵਪੂਰਕ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ।