ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਆਉਣ ਅਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਵਾਮੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਸਾਵਾਂ, ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਰੂਪ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਜੋਤਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਰਾਤ ਦਾ ਯਾਤਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਵਜੋਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਤਪ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਾ-ਪਰਮ, ਪਰ ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ, ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਉਹੀ ਹੈ। ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਪੁਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁਲ, ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਉਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸ੍ਰਿਜਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਕੋਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਰੂਪ, ਤੇਜ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਰੂਪ ਉਹੀ ਹੈ। ਇੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਪ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਨਿਯਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਮ੍ਰਤਾ, ਤੇਜ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ ਉਹੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਕਾਰ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਰ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਜਿਲ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਜਿਲ; ਹਵਾ ਵਿੱਚੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹਵਾ, ਹਵਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚੋਂ ਹਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਉਹੀ ਹੈ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਦੀ ਅੱਗ, ਪ੍ਰਾਣ ਰੂਪ ਅੱਗ, ਮਧੁ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਣ ਵਾਲਾ, ਤੱਤ ਵਿੱਚੋਂ ਰਕਤ, ਰਕਤ ਤੋਂ ਮਾਸ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮਾਸ ਤੋਂ ਚਰਬੀ, ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਹੱਡੀ, ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਮੱਜਾ, ਮੱਜਾ ਤੋਂ ਵੀਰਜ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਵੀਰਜ ਤੋਂ ਗਰਭ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਤੱਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸ ਰੂਪ ਹੈ। ਗਰਭ ਜੋ ਗਰਭਾਸ਼ੈ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਹੈ। ਵੀਰਜ ਸੋਮ ਰੂਪ, ਰਜ ਅੱਗ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਵੱਤਾਵਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਅੱਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਫ ਵਾਲੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਵੀਰਜ, ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਰਕਤ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਕਫ ਦਾ ਥਾਂ ਦਿਲ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਨਾਭੀ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਿਲ ਮਨ ਦਾ ਆਸਨ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖਾਲੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਕਫ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਅੱਗ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਅੱਗ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਹੈ। ਗਰਭ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਗੰਢ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ, ਵਿਆਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਪਾਨ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਨ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ, ਵਿਆਨ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੈ, ਸਮਾਨ ਸੰਤੁਲਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਗ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਦਾ। ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵਹਾਵ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਅੱਖਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਮਨ ਹੈ। ਪਿੰਡ, ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ—all ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਜਰ ਅਮਰ ਪੁਰੁਖ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਏ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਇਸ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਏ? ਇਹ ਸਾਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਰਸਤੇ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਾਇਆ? ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਚਮਤਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਇਹ ਅਚਰਜਮਈ ਜਨਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤਿ ਅਣਮਾਪ ਹੈ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਅਚੰਭਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਸਭ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਜੋ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ, ਪਾਲਦਾ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਿਨਾਸੀ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅਨੰਤ, ਨਾ ਵਧਦਾ ਨਾ ਘਟਦਾ, ਨਿਰਲੇਪ, ਨਿਰਗੁਣ, ਸੁਕਸ਼ਮ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਕੇਵਲ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਟੱਲ, ਵਿਆਪਕ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਲਕਾ ਹਰਾ ਸੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੈਕੁੰਠ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵਜੋਂ। ਇਹ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਲੀਲਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਜੋ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਗਟ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਪ੍ਰਭੂ। ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅਖੂਟ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ, ਹਰੀ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਧਰਮ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬਣਾਏ। ਉਹ ਆਦਿ ਪੁਰੁਖ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ—ਹਰੀ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਏ? ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਆਦਿ ਪੁਰੁਖ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਸਗੁਣ ਦੋਵਾਂ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ, ਅਣਮਾਪ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਹੀ ਯਜਨਾ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਨਾਂ ਕੋਈ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।