ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਕ੍ਰਮ, ਹੁਮਾਂ ਦੀ ਅੱਗ, ਵੇਦ, ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਛਿੜਕਣ ਵਾਲਾ ਪਾਤਰ, ਯਜਨ ਦੀ ਚਮਚ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਬਣਾਈ। ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਹਵਨ ਦੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਆਹੂਤੀਆਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰ-ਤਰਪਣ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਜਨ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ, ਦਾਨ, ਸੰਸਕਾਰ, ਪਿੰਡ, ਥਾਲ, ਯੂਪ-ਸੰਸਕਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਲੱਕੜ, ਚਮਚ, ਸੋਮਰਸ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਘੇਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਯਜਨ ਸਮਗਰੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿਆਲੇ, ਸਹਾਇਕ, ਯਜਮਾਨ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਯੁੱਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਲ, ਨਜ਼ਰ ਦੀ ਝਪਕ, ਮਾਪ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਘੰਟੇ, ਤਿਥੀਆਂ, ਮਹੀਨੇ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਸਾਲ ਬਣਾਏ। ਰੁੱਤਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਿਲਣ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਪ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਵਾਧਾ, ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਸੋਭਾ ਉਸ ਨੇ ਬਣਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਦੇਵਤੇ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੇਦ, ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਤਿੰਨ ਕਰਮ, ਤਿੰਨ ਵਰਗ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਬਣਾਏ। ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਣੰਤ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਏ, ਜੋ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਯੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਧਰਮ-ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਦਿਸਾਵਾਂ, ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਸੂਰਜ ਰੂਪੀ ਜੋਤ, ਯੁੱਗਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਰਾਤ ਦਾ ਯਾਤਰੀ, ਪਰਮ ਜੋਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਤਪਸਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ, ਕੁਝ ਅਪਰਮ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ, ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ। ਉਹ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਜਾਣਨ ਯੋਗ, ਸਰਜਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਮ੍ਰਿਦੁਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਰੂਪ, ਤੇਜਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਆਮੀ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਪਸਿਆ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ, ਤੇਜਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ ਹੈ। ਜੋ ਰੂਪ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪ, ਲਕੜ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਕੜ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਹੋਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਹੈ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੋਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ, ਪ੍ਰਾਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਮਧੁ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ; ਸਾਰ ਤੋਂ ਰਕਤ, ਰਕਤ ਤੋਂ ਮਾਸ, ਮਾਸ ਤੋਂ ਚਰਬੀ, ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਹੱਡੀ, ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਮੱਦੂ ਅਤੇ ਮੱਦੂ ਤੋਂ ਵੀਰਜ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ। ਵੀਰਜ ਤੋਂ ਗਰਭ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹੀ ਸਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸ ਹੈ। ਗਰਭ ਜੋ ਗਰਭਾਸ਼ੇ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਹੈ; ਵੀਰਜ ਸੋਮਸਵਰੂਪ, ਰਜ ਅੱਗ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਸਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਅੱਗ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਕਫ ਵਾਲੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਵੀਰਜ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਰਕਤ। ਕਫ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਦਿਲ, ਪਿੱਤ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ; ਦਿਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਨ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖੋਖਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਅੱਗ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਕਫ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਅੱਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਅੱਗ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਐਸੇ ਹੀ ਗਰਭ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗੰਢ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਵਾ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ, ਵਿਆਨ—ਪ੍ਰਾਣ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਅਪਾਨ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ, ਉਦਾਨ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ, ਵਿਆਨ ਸਭ ਜਗ੍ਹਾ, ਸਮਾਨ ਸੰਤੁਲਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਗ। ਉਸ ਅੰਦਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਦਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਹਵਾ ਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਛਿਦਰ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵਹਾਵ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਅੱਖਾਂ ਬਣੀ, ਚੇਤਨਾ ਮਨ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਪੁਰਖ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਏ। ਇਹ ਸਾਡਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਡੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਮਰਣਧਰ ਭੂਮੀ ਤੇ ਆਏ? ਇਹ ਤੇਜਸਵੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਚਮਤਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤਿਆ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਇਹ ਅਚੰਭਤ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾ ਅਪਾਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਅਦਭੁਤ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਰਚਨਹਾਰ, ਪਾਲਣਹਾਰ, ਸੰਘਾਰਕ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਅਨੰਤ, ਵਾਧਾ-ਘਾਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਰਗੁਣ, ਸੁਕਸ਼ਮ, ਅਟੱਲ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ।