ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਿਘਨਹੰਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਠਾ ਲਿਆ ਸੀ—ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਿੱਤ ਲਈ, ਅਟੱਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਸੀ—ਉਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਣ ਪਿੱਛੋਂ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਭੀ ਚੀਰਿਆ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜੋੜਿਆ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਲੀ ਦੈਤ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ਿਪੁ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਾਰਿਆ। ਉਹੀ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਔਰਵ ਬਣਿਆ। ਹਰੀ, ਜੋ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਏ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਮਲ ਉਗਿਆ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਆਦਿ ਆਸਥਾਨ ਬਣਿਆ। ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਡੰਡ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ, ਦੇਵੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਕਾਲਨੇਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਰ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਹਨ ਜੋ ਸਦਾ ਲਈ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਤਪ ਨਾਲ, ਪੁਰਾਣੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਥਨ ਨਾਲ ਉਪਜੇ ਇਸ ਗਰਭ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੰਦਰ, ਜੋ ਦੈਤਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੁੜ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਯੋਗ ਦੇ ਕਦਮ ਰਚ ਕੇ, ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਬਣਾਇਆ। ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਘਰਾਸਥ ਆਗਨ ਤੇ ਹੋਮ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਅੱਗ, ਵੇਦ, ਦীক্ষਾ ਅਤੇ ਸਮਿੱਧਾ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਛਿੜਕਣ ਵਾਲਾ ਪਾਤ੍ਰ, ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਚਮਚਾ, ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਦੀ ਰੀਤ ਬਣਾਈ। ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ, ਆਹੁਤੀ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਭੋਗੀ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਭੋਗੀ ਬਣਾਇਆ। ਭੋਗ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਾਤ੍ਰ, ਦਾਨ, ਦীক্ষਾ, ਪਿੰਡ, ਉਖਲ, ਯੂਪ, ਸਮਿੱਧਾ, ਚਮਚਾ, ਸੋਮਾ, ਸ਼ੁਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਲੱਕੜੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਮ ਸਮੱਗਰੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਤ੍ਰ, ਸਹਾਇਕ, ਯਜਮਾਨ, ਪੁਜਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉੱਚਤ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਲ, ਨਜ਼ਰਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਗ, ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮੇ, ਘੰਟਾ, ਤਿਥੀ, ਮਹੀਨੇ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਸਾਲ ਬਣਾਏ। ਰੁੱਤਾਂ, ਸੰਯੋਗ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤੋਲ, ਖੇਤ, ਵਾਧੂ, ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਸੋਭਾ ਉਸ ਨੇ ਬਣਾਈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਦੇਵ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਤਿੰਨ ਅੱਗ, ਤਿੰਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਤਿੰਨ ਕਰਮ, ਤਿੰਨ ਵਰਗ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਨੇ ਬਣਾਏ। ਉਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰਾਹ ਹੈ, ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ; ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਚਾਰ ਵਿਧਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ ਤੇ ਅੱਗ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਰੂਪੀ ਜੋਤ, ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਨਾਥ, ਰਾਤ ਦਾ ਯਾਤਰੀ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਮ ਜੋਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤਪਸਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ, ਕੁਝ ਅਪਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ, ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸਕ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਘਾਰਕ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸਕ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਪੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਜੋ ਵੇਦ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਨਾਥ ਹੈ। ਨਰਮਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਮਾ, ਅੱਗ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਇੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਥ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਪ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਨੀਵਾਂਪਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ, ਤੇ ਚਮਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਹੈ। ਜੋ ਆਕਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਰ, ਲਕੜ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਕੜ, ਆਕਾਸ਼ ਜਨਮ ਵਾਯੂ, ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਹੁਤਾਸ਼ਨ ਅੱਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਹੁਤੀ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਅੱਗ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਜੋਂ ਅਗਨੀ, ਮਧੁ ਦੈਤ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਹੈ। ਅਰਥ ਤੋਂ ਰਕਤ, ਰਕਤ ਤੋਂ ਮਾਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਸ ਤੋਂ ਚਰਬੀ, ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਹੱਡੀ, ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਮੱਜਾ, ਮੱਜਾ ਤੋਂ ਵੀਰਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੀਰਜ ਤੋਂ ਗਰਭ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਅਰਥ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸ ਰੂਪ ਹੈ। ਗਰਭ, ਜੋ ਗਰਭਾਸ਼ੇ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਹੈ। ਵੀਰਜ ਸੋਮਾ ਰੂਪ, ਰਜ ਅੱਗ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਅੱਗ ਹੈ। ਕਫ ਵਾਲੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਵੀਰਜ, ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਰਕਤ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਕਫ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਹਿਰਦਾ, ਪਿੱਤ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਿਰਦਾ ਮਨ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖੋਖਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦਾ ਵਾਸ ਹੈ। ਮਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਕਫ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਅੱਗ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅੱਗ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰਭ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ, ਡੱਲੇ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਪਵਨ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਵੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਆਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਵਾਯੂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਪਾਨ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ, ਉਦਾਨ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ, ਵਿਆਨ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ, ਤੇ ਸਮਾਨ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।