ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨਾਮਕ ਉਹ ਅਦਭੁਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਧਰਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ—ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥੀਂ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਭਗਵਾਨ ਆਪ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਅਨੰਤ, ਸਭ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾ, ਬਚਨ, ਮਨ ਤੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਨੰਤ ਦੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ, ਉਹ ਰਾਜਸੂਯ ਜਾਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਦਸ ਗੁਣਾ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਉਪਲਬਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਰਵਿਦੈ ਚਮਕਦੇ, ਘੰਟੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਹਰ ਆਰਜ਼ੂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੁੰਦਰ ਇੰਦਰ-ਰਥ ਵਿੱਚ, ਇਕਵੀਂ ਪੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਸਤਕਾਰ ਤੇ ਦੇਵੀ-ਸਤੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜਦ ਤੱਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਵਧੀਆ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ, ਜੁਆਨੀ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਏਹੀ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਅਥਾਹ ਮਹਿਮਾ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਣਨ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਕੀਤਾ; ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸਦੀ ਸਭ ਖੁਬੀਆਂ ਤਾਂ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਹ ਉੱਚਤਮ ਖੇਤਰ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਲਭ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਕੰਵਲ-ਨੇਤਰ, ਸੰਖ, ਚਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਂਸ ਤੇ ਕੇਸ਼ੀ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਤੇ ਸੁਭਦ੍ਰਾ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸਾਰੇ ਇੱਛਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ—ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੀਰ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ ਪਦਾਰਥ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੋਣ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਤੇ ਸੁਭਦ੍ਰਾ ਸਮੇਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸੌਣ ਤੇ ਉੱਠਣ ਵੇਲੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਆਵਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਰੌਹਣੀਏ (ਸੰਕਰਸ਼ਣ) ਤੇ ਸੁਭਦ੍ਰਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਫਲ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਇੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਤੇ ਮੋਹ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਭਗਤਿ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਦਿਨ ਯਾਤਰਾ, ਵਰਤ ਤੇ ਸਯਮ ਦਾ ਫਲ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਹ ਫਲ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਥੇ, ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਸਥਾਨ ਤੇ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਾਮਧੇਨੁ ਵਰਗਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਟਵ੍ਰਿਖ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਰਲ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ, ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਨ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦੁਲਭ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੀੜੇ, ਕੀਟ, ਪਤੰਗੇ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਨੀਚ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਜੀਵ ਵੀ, ਜੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵੱਲ ਭਟਕਣਾ ਦੇਖ; ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭੀ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਭੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਪੁਰਾਣ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਰਗ, ਚਿਤਾ-ਭੂਮੀ, ਘਰ ਜਾਂ ਚੌਰਾਹੇ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ—ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ। ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਮਕ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਦੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ, ਨਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ; ਇੱਥੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁਲਭ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੇਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੀ ਖੁਬੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ; ਸਭ ਗੁਣ ਤਾਂ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਜੇ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੂੰ ਸਦੀਵੀ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਉੱਚਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਨਿਵਾਸ ਕਰ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜਨਮ ਵਾਲੇ—ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸ ਗਏ ਤੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਮਕ ਉੱਚਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਵੱਸ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।