ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਪਕਾਰਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਜੋਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਨੇ ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਦਾ ਮਨ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨਾਂ ਦੇ ਭਗਵਾਨ ਭਵ, ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਤਪ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮੰਗੋ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਹ ਬਖ਼ਸ਼ਾਂਗਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ!’’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ, ‘‘ਹੇ ਜਟਾਧਾਰੀ ਸ਼ੰਕਰ! ਮੈਨੂੰ pavitar ਗੰਗਾ ਦਿਓ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਰ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।’’ ਫਿਰ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਪਕਾਰਕ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵਰ ਮੰਗ ਜੋ ਪਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇ।’’ ਗੌਤਮ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਵ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਔਖਾ ਇਹੀ ਹੈ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਖਣਾ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਅੱਜ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।’’ ‘‘ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਹਿਣਾ!’’ ਜਦੋਂ ਗੌਤਮ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਤਾਂ ਭਵ ਜੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਤੂੰ ਇਹ ਮੰਗ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਕੀਤੀ ਹੈ।’’ ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ, ‘‘ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ।’’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਖਿਆ। ਗੌਤਮ, ਨਿਮਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਨਾ ਲਿਆਉਂਦੇ, ਸ਼ਿਵ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ, ਫਿਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਲੋਕਪਾਲ ਵੀ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। ‘‘ਜਦ ਤੱਕ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਰਹੇ, ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ (ਬੈਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ), ਉਹ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਹੇ।’’ ‘‘ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ! ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੀ ਮੰਗਲਦਾਇਕ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਦੱਤ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਜਟਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਉੱਥੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।’’ ਗੌਤਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਬਚਨ ਆਖਿਆ, ‘‘ਜਿਥੇ-ਕਿਥੇ, ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਤੇ ਜਿਸ ਵੱਲੋਂ ਭੀ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—’’ ‘‘ਸੁਣਨ, ਉਚਾਰਨ ਜਾਂ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਹੇ ਗੌਤਮ, ਜੇਕਰ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸਯਮ ਨਾਲ ਗੋਦਾਵਰੀ ਉੱਤੇ ਕਰੇ, ਤਾਂ—’’ ‘‘ਸਾਤਾਂ ਖੰਡਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਉਪਵਨਾਂ, ਰਤਨਾਂ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਵਰਿਆ—’’ ‘‘ਉਸ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੰਨਾ ਪੁੰਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੁੰਨ ਗਾਇਆਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।’’ ‘‘ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ, ਮੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵੀ ਸਯਮ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ।’’ ‘‘ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਗਾਇਆਂ ਬਛੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉੱਥੇ ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—’’ ‘‘ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗੋਦਾਵਰੀ ਉੱਤੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਦੀ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।’’ ‘‘ਇਸ ਕਰਕੇ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਹੇਠ ਗੰਗਾ ਬਣੇਗੀ, ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰੇਗੀ ਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰੇਗੀ।’’ ‘‘ਹੇ ਮਾਂ! ਇਹ ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ੰਭੂ ਸਦਾ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਤ ਹਨ।’’ ‘‘ਕੌਣ ਉਸ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਾਂ? ਫਿਰ ਵੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।’’ ‘‘ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਬੰਧੇ ਹੋਏ, ਲੋਕ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਯਾਦ ਜਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।’’ ‘‘ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਉਪਕਰਮ ਕਰਾਂਗਾ; ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਰੋਕ ਵਿੱਚ ਕਠਿਨਾਈ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦੇਵੀ।’’ ‘‘ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਵਿਘਨਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਰੁਕਾਵਟ ਖੜੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।’’ ‘‘ਪਰ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿਘਨਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗੋਦਾਵਰੀ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਅਧੂਰੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।’’ ‘‘ਘਰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਈ ਵਿਘਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ?’’ ‘‘ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ, ਸਵੈṁ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਮੈਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।’’ ‘‘ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਜਾਂ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਥੇ, ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।’’ ‘‘ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਉਚਾਰਨ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਗੁਪਤ ਭੇਦ, ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਕਾਰਨ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਪੁਰਾਣ, ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਦਾ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।’’ ‘‘ਜੋ ਵੀ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਜਾਂ ਇਕ ਲਾਈਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ‘ਗੰਗਾ, ਗੰਗਾ’ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।’’ ‘‘ਇਹ ਗੰਗਾ ਪੁਰਾਣ, ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਕਲੀਯੁਗ ਦੇ ਦਾਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਮੰਗਲਮਈ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣਯੋਗ ਅਤੇ ਚਾਹੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।’’ ‘‘ਵਧਾਈ ਹੋਵੇ, ਗੌਤਮ! ਤੈਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਹੋਣ। ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਦੰਡਕਾਰਣਯ ਵਿੱਚ ਲਿਆਈ?’’ ‘‘ਜੋ ਵੀ ‘ਗੰਗਾ, ਗੰਗਾ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯੋਜਨ ਦੂਰੋਂ ਵੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।’’ ‘‘ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਅੱਧ ਕਰੋੜ ਤੀਰਥ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਸਿੰਘ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਗੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।’’ ‘‘ਭਾਗੀਰਥੀ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਉੱਚੇ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਗੋਦਾਵਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸਨਾਨ ਕਰਨ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਗੰਗਾ ਜਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਉਪਾਸਨਾ ਜਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।