ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫਰਕ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਤਕ੍ਰਮਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਗੱਲ ਤੀਰਥ, ਜਾਤੀਆਂ, ਵੇਦਾਂ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਵੀ ਸੱਚੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀਕਤਤਾ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਸਮਾਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਚੀਜ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੀ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਗੱਲ ਕਰਮਾਂ, ਤੀਰਥਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਲਈ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਸਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰਕ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ-ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗੌਤਮੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਆ ਕੇ ਟਿਕੀ ਸੀ, ਉਥੋਂ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਸੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ ਜੀ) ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਅ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਹਾਥੀ-ਮੁਖ ਵਾਲੇ (ਗਣੇਸ਼ ਜੀ) ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਮਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਧੀਸ਼ਵਰੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਉਪਕਾਰਕ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 'ਸ਼੍ਰੁਤੀ' ਵਜੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਾਥੀ-ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਮਾਂ, ਹੁਕਮ ਕਰੋ, ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰਾਂਗਾ।" ਉਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਜਟਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਤੂੰ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਅ ਹੈ।" ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਥੇ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਹਨ, ਉਥੇ ਸਦਾ ਵੇਦ ਵੀ ਹਨ। ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਵੀ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਵੀ ਚਲੀ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ: ਪੂਰੇ ਮਨ-ਨਾਲ, ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ।" ਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਣਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਨਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ, ਜਦ ਤੱਕ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਖੁਦ ਉਥੇ ਹਨ; ਇ enna ਤਕ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਰਣ ਵੀ ਹੈ: ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਥੱਲੇ ਲਿਆ ਸੀ।" ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉਪਕਾਰਕ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਉਪਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜੋਤ ਵਾਲੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਤਪ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਭਵਾ (ਸ਼ਿਵ ਜੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਉਹ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: "ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਅ ਵਰ ਮੰਗ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਮਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਇਉਂ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਜਟਾਧਾਰੀ ਸ਼ੰਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਤੀਰਥ ਰੂਪ ਗੰਗਾ ਦਿਓ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਰ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।" ਫਿਰ, ਸੰਭੂ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉਪਕਾਰਕ ਹੈ, ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ; ਕੁਝ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਮੰਗ।" ਗੌਤਮ ਨੇ ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਿਆ: "ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਤਾਂ ਇਹੀ ਹੈ: ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਖਣਾ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।" "ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖਣ 'ਤੇ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ!" ਜਦ ਗੌਤਮ ਨੇ ਇਉਂ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਭਵਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ: "ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਇਹ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ।" ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਆਖਿਆ: "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ।" ਇਸ 'ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਖਿਆ। ਗੌਤਮ, ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਫਿਰ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਜਦ ਲੋਕਪਾਲ ਵੀ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। "ਜਦ ਤੱਕ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਸੇ।" "ਹੇ ਸੰਸਾਰਪਤੀ, ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਹੈਂ; ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਕੇਵਲ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਤੇਰੀ ਸਦਾ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੈ, ਓਹੋ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਤੇਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗੰਗਾ ਤੇਰੀ ਜਟਾ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਉਥੇ ਤੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਗੌਤਮ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲੇ: "ਜਿੱਥੇ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਲੋਂ ਵੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੁਣਨਾ, ਪੜ੍ਹਨਾ ਜਾਂ ਯਾਦ ਕਰਨਾ, ਹੇ ਗੌਤਮ, ਜੋ ਵੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸਯਮ ਨਾਲ ਗੋਦਾਵਰੀ ਤੇ ਕਰੇ—" "ਸੱਤਾਂ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਉਪਵਨਾਂ, ਰਤਨਾਂ, ਜੜੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ—ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੋ-ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।