ਨਾਰਦ ਜੀ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਵੇਦ ਹਨ ਜੋ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਇਹ ਚਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਥੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਉਦੇਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਦੇ ਵੀ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਇੰਝ ਹੀ, ਨਾਰਦ, ਚਾਰ ਗੁਣ ਹਨ ਜੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਹਨ। ਧਰਮ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਅਜਰ-ਅਮਰ ਹੈ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮਕਸਦ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਘਟਾਉ ਜਾਂ ਵਾਧਾ ਸਥਾਨ ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਜੋ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੁੱਗਾਂ ਦਾ ਪਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕੁਝ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਨਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਥਾਂ, ਧਰਮ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਥਾਨ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਚਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਤੀਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੋਵੇਂ—ਸਮਾਂ ਤੇ ਥਾਂ—ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਇੱਕ ਪੈਰ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅੱਧੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਿ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਐਸਾ ਧਰਮ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਘਾਟੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ। ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਗੱਲ ਤੀਰਥਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ, ਵੇਦਾਂ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਕੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਥਾਂ ਖੁਲ੍ਹੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼। ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਉਥੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇੰਝ ਹੀ ਕਰਮ, ਤੀਰਥ, ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਵੀ ਯੁੱਗਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਸਤਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦੂਜੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਤੇ ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ। ਕਲਿ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਣੋ—ਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਦਿਵਿਆ ਹੈ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ-ਸਮਾਨ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਿ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਨਾਰਦ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਤੂੰ ਜੋ ਗੌਤਮੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ 'ਤੇ ਆ ਗਈ ਸੀ, ਉਥੇ ਆਈ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਗੰਗਾ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਅ ਹੋ ਗਈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਨੇ ਹਾਥੀ-ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਨੂੰ (ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਨੂੰ) ਬੋਲਾ। ਉਮਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਤਾ ਤੇ ਉਪਕਾਰਕ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮਾਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ।" ਉਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਜਟਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਅ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਸਦਾ ਇੱਥੇ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਪੁੱਤਰ; ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਹਨ, ਓਥੇ ਸਦਾ ਵੇਦ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਓਥੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਲੈ। ਜਦ ਗੰਗਾ ਹਟ ਜਾਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਟ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜ। ਮਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣਕੇ, ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੋੜ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪ ਉਥੇ ਹਨ, ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਹਟਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਇ enna ਤੱਕ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਨਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਰਣ ਵੀ ਹੈ—ਗੰਗਾ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਥੇ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਸੀ।" "ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉਪਕਾਰਕ ਸੀ, ਮਿੱਠੇ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤਾਕਤਵਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਸੰਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਭਵ ਨੂੰ ਤਪ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ। ਜਦ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਚੰਗੇ ਤੇ ਪ੍ਰਿਅ ਵਰ ਮੰਗ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ।'" "ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵਲੋਂ ਇੰਝ ਆਖੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਗੌਤਮ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ, ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਬੋਲਾ, 'ਹੇ ਜਟਾਧਾਰੀ ਸ਼ੰਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਿਓ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।' ਫਿਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਪਕਾਰਕ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਔਖਾ ਵਰ ਮੰਗ।'" "ਗੌਤਮ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਹੈ—ਤੈਨੂੰ ਦੇਖਣਾ। ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।'" "ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਜੇਹੜਾ ਤੈਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਲਵੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਤਾਂ ਕਿੰਨਾ ਧੰਨ ਹੋਵੇਗਾ!" "ਜਦ ਗੌਤਮ ਨੇ ਇੰਝ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਭਵ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਇਹ ਮੰਗਿਆ ਹੈ।'" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਧਰਮ, ਯੁੱਗ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।