ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਸਾਰ ਰੂਪ, ਮਹਾਨ ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਈ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਸ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ, ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਦਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮੇਰੀ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ ਵਡਿਆਈ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਮਿੱਠੀ ਹੈ, ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਅਜੀਬ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਨ ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ਿ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਵੇਦਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜ਼ਾਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਾਂ ਤੀਰਥ, ਦਾਨ, ਯਗ, ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕੀ ਹੈ? ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਦੇਸ਼ ਕਰੋ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੰਦੇਹ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਨਿਵੇੜਾ ਕਰੋ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤਦ, ਪ੍ਰਭੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਨਾਰਦ, ਧਰਮ ਦਾ ਪਰਮ ਰਾਜ਼ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਹੀ ਯੁਗ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਵੇਦ ਸਮੇਤ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।" "ਚਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਹਨ ਤੇ ਬੋਲੀ ਵੀ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ ਚਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਧਰਮ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਪਾਏਂ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਦੋ ਹਨ: ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂ। ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਥਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੁਗ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਥਾਂ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਧਰਮ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਧਰਮ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਇੱਕ ਪੈਰ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅੱਧੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।" "ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਕਰਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨੀਵ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਤੀਰਥ, ਜਾਤੀਆਂ, ਵੇਦ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੋਖ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਥਾਂ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ, ਤੀਰਥ, ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਹਨ। ਸਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ। ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਦਿਵਯ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰਕ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ-ਸਮਾਨ ਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ।" "ਹੁਣ, ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਿਸ ਗੌਤਮੀ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਈ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਨੇ ਹਾਥੀ-ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ।" "ਉਮਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਜਗਤ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖ ਦੈਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਹਾਥੀ-ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਬੋਲੇ, 'ਮਾਤਾ, ਆਦੇਸ਼ ਕਰੋ ਕਿ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ।'" ਉਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਜਟਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਸਦਾ ਉਥੇ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਸ਼ਿਵ ਹਨ, ਉਥੇ ਸਦਾ ਵੇਦ ਵੀ ਹਨ। ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਘੁੰਮਾਓ।" "ਜਦ ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜੇਗੀ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ, ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਘੁੰਮਾਓ।" ਮਾਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹਨ, ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਜਗਤ ਜਨਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੈ: ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਗੌਤਮ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆ ਸੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਯੁਗਾਂ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਸਭ ਵੱਡੇ ਆਦਰ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।