ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਨਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ, ਪਰ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਗੁਪਤ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ, ਜਿਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਦਾਂ, ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਗਾਈ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਨਾਰਦ! ਉਸ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਣ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ 'ਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਇਸ ਗੱਲ 'ਚ ਰਤਾ ਭੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕੌਣ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਵਿਸ਼ਣੂ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪਤੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸੋਮ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਕੁਝ ਚੋਣਵੇਂ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਤੀਰਥ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੌਤਮੀ ਸਦਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਵਲੀਆਂ ਕੌਣ ਗਿਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨੀ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ 'ਤੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ! ਮੈਨੂੰ ਗੰਗਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਿਆਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤ—ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਦੋਨੋ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਈਸ਼ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸੋ। ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਇੱਕ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਜਟਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਜੋਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ, ਉੱਥੋਂ ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜਲ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਸਦਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ; ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਵਲੀਆਂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਹਨ, ਸੁਣ ਕੇ, ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਕਿ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਨ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਵੇਦਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ, ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਹੋ। ਜੋ ਹੋਰ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ, ਦਾਨ, ਯਜ, ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਵੀ; ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕੀ ਹੈ; ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਆਪਣੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਮਨ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਤਦ, ਉੱਤਰ ਆਇਆ: ਸੁਣੋ ਨਾਰਦ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਧਰਮ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਹੀ ਯੁੱਗ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਵੇਦ ਸਮੇਤ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਚਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਚਾਰ ਹੀ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਵੀ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ; ਇੰਝ ਹੀ, ਨਾਰਦ, ਗੁਣ ਵੀ ਚਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਪਾਏ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੋ ਹਨ: ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਂ; ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਘਟਦਾ ਜਾਂ ਵਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਧਰਮ ਦਾ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ! ਇੰਝ ਹੀ, ਦੋਵੇਂ ਥਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਧਰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਯੁੱਗ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਧਰਮ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਧਰਮ, ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੀਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਇੱਕ ਪੈਰ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੈਰ ਇਕ ਮਾਪ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਅੱਧੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੈਰ 'ਤੇ ਡੋਲਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਜੋ ਅਜੇਹਾ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇੰਝ ਹੀ ਤੀਰਥਾਂ, ਵਰਣਾਂ, ਵੇਦਾਂ, ਅਤੇ ਸੁਰਗ ਤੇ ਮੋਖ ਲਈ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਥਾਂ ਪਰਗਟ ਹੋਈ ਗੱਲ। ਜਦ ਵੀ ਸਮਾਂ ਪਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਪਰਗਟਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ, ਯੁੱਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੇਦਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੰਝ ਹੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਤੀਰਥਾਂ, ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਲਈ ਵੀ। ਸਤਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਤੀਰਥ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦੂਜੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ; ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ। ਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੁਣੋ—ਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਦਿਵ੍ਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰਕ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ-ਸਮਾਨ, ਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਨਾਰਦ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ। ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਗੌਤਮੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਜਦ ਗੰਗਾ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਆਈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਗੰਗਾ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਹਥੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ (ਗਣੇਸ਼) ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਅਤੇ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ।