ਇਹ ਸਭ ਵਿਰਲੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਸੋਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਸੋਮ ਵਜਰਧਾਰੀ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਇਉਂ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਦਾ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਥਾਂ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸੋਮ ਤੀਰਥ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਗਨੇਯਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਯਜਨ ਕਰਕੇ ਅੱਗਨੂੰ ਪੂਜਿਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਦੀਵੀ ਥਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਇਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵੀ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਆਗਨੇਯਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਆਦਿਤ੍ਯ ਤੀਰਥ, ਜਿਥੇ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸਦਾ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਪਹਿਰ ਵੇਲੇ, ਮੈਂ, ਸ਼ੰਕਰ ਤੇ ਹਰੀ, ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਕੋਈ ਦੋਪਹਿਰ ਸਮੇਂ ਉਥੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਦੇ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਸੰਦੇਹ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਨਾਮ ਪਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਰਹਸਪਤਯ ਹੈ। ਉਥੇ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਜਨ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤੀਰਥ ਬਾਰਹਸਪਤਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰਗੋਪ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉਸ ਥਾਂ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਨੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਲਿੰਗ ਥਾਪਿਆ ਸੀ; ਇਹ ਤੀਰਥ ਅਦ੍ਰਿਤੀਰਥ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਉਂ, ਬ੍ਰਹਮਾਦ੍ਰਿ ਤੋਂ ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਵਗਣ ਲੱਗੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਨਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਰਹੇਗੀ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ, ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ—ਨਾਰਦ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਧਾਰਣ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਣ ਵਰਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਹਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਵਿਸ਼ਨੂ, ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ, ਸੋਮਪਤੀ ਵੀ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਕੁਝ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਤੀਰਥ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੌਤਮੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਹਿਮਾਵਾਂ ਕੌਣ ਗਿਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਗੰਗਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਤਿੰਨੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੈ ਆਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਕਰਦੀ ਹੈ।" ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੰਗਾ, ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਈਸ਼ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਇਕ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀ, ਅਤੇ ਆਦਰ ਪਾ ਕੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਜਟਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਜੋਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਚਲੀ। ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਅਕਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਜੋ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੋਈ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਸਦਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਮੇਰੇ ਵਚਨਾਂ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਮਹਿਮਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਨ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ, ਤੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਵੇਦਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜ, ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ। ਜੋ ਹੋਰ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਤੀਰਥ, ਦਾਨ, ਯਜਨ, ਤੇ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇਰੇ ਵਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿਹੜਾ ਉੱਤਮ ਹੈ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਂ ਸੇਵਾ? ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਖੋ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਜੋ ਮੈਂ ਚਾਹਿਆ, ਸੁਣਿਆ, ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਉਸ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰ ਆਇਆ: "ਨਾਰਦ, ਸੁਣ, ਮੈਂ ਧਰਮ ਦਾ ਪਰਮ ਰਾਜ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਤੇ ਇੰਨੇ ਹੀ ਯੁਗ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ, ਸਦੀਵੀ ਦੇਵਤੇ, ਤੇ ਚਾਰ ਵੇਦ ਹਨ ਜੋ ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹਨ; ਇਹ ਚਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਚਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਹਨ, ਤੇ ਬੋਲੀ ਵੀ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ; ਗੁਣ ਵੀ ਚਾਰ ਹਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਸਦੀਵੀ ਹੈ; ਉਪਾਏ ਤੇ ਫਲ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਆਧਾਰ ਦੋ ਹਨ: ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਂ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਘਟਦਾ ਜਾਂ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਥਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਸਦਾ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਯੁਗ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ (ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂ) ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਆਪਣੀ ਚਾਰ ਰੂਪੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ, ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਦੋਵੇਂ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਇੱਕ ਪੈਰ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਅੱਧੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਇਕੋ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜੋ ਅਜਿਹਾ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।