ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸੱਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗਮਾਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਦਾ ਹੀ ਦੋ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੌਤਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਂਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸਦਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਮਾਧਵ ਵੀ ਸਦਾ ਰਾਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਓਥੇ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਰਜ ਲਈ। ਉਥੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਚਕਰਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮੈਰੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ ਹੈ; ਉਥੇ ਉਹ ਮਰੁਤ ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਹ ਥਾਂ ਇੰਦਰ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਯਮੁਰਧਕ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ। ਇਹ ਥਾਂ ਸੋਮ ਤੀਰਥ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਵਜੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ, ਸੋਮ, ਸ਼੍ਰਾਵਸ, ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, "ਹੇ ਸੋਮ, ਇੰਦਰ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਵੋ।" ਸੱਤ ਦਿਸਾਵਾਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੂਰਜ, ਸੱਤ ਹੋਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਸੱਤ ਆਦਿਤਿਆ—ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਸੋਮ, ਸਾਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦੇ। ਰਾਜਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਸਾਫ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹਵਨ ਪ੍ਰਸਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਸੋਮ ਸਮੇਤ ਰੱਖਿਆ ਮਿਲੇ; ਸਾਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਾਡਾ ਕੁਝ ਨਾ ਬਿਗਾੜ ਸਕਣ, ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰਚੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵਧਾਈ; ਅਸੀਂ ਸੋਮ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮੇ। ਮੈਂ ਕਵੀ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਚੰਗਾ ਕਰਣ ਵਾਲਾ; ਮੈਂ ਚੰਗੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਧਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਇਕੱਠਿਆਂ ਗਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਸੋਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸੋਮ ਵਜਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਦਾ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਥਾਂ ਸੋਮ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ; ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਗਨਿਆ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉਥੇ ਅਗਨਿ ਦੀ ਮਹਾਨ ਯਾਜ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਸਦਾ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਗਨਿਆ ਤੀਰਥ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਗਲੇ ਅਡਿਤਿਆ ਤੀਰਥ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਰੂਪ ਹੈ, ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਜੋਗ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ, ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਹਰੀ ਉਥੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਉਥੇ ਨਿੱਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਵੀਤ੍ਰ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਅਡਿਤਿਆ ਨਾਮ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਰਹਸਪਤਿਆ ਤੀਰਥ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤਿ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਾ ਮਿਲੀ; ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਜਨ ਕੀਤੇ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬਾਰਹਸਪਤਿਆ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇੰਦਰਗੋਪ ਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ, ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉਥੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਤੀਰਥ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਇਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇੰਝ ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਬ੍ਰਹਮਾਦ੍ਰਿ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਈ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਦਿਵਯ ਨਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਕੁਝ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹਨ। ਗੌਤਮੀ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ, ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਹੇ ਨਾਰਦ, ਉਸਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਣ ਵਰਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਹਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕੌਣ ਵਰਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਵਿਸ਼ਨੁ, ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ, ਸੋਮਪਤੀ ਵੀ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਕੁਝ ਸਮਿਆਂ ਅਤੇ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ, ਤੀਰਥ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਗੌਤਮੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ—ਉਸਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਵਰਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮੈਨੂੰ ਗੰਗਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਿਆਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਕਰਦੀ ਹੈ।" ਉਹ ਹਰ ਸਮੇਂ, ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਸ਼ੁਰੂ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਈਸ਼ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਅਪਕ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸੋ। ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਇੱਕ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀ, ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਤੇਜ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ, ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਉਹ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਗੰਗਾ ਪਹੁੰਚੀ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ, ਉਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਸਦਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਜੋਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਗੀਤ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕਿ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਕੋਈ ਮਨ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਵੇਦਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ, ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਜੋ ਹੋਰ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਤੀਰਥ, ਦਾਨ, ਯਜ, ਤੇ ਤਪ ਬਾਰੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਖੋ, ਹੇ ਭਾਗਵਤ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਆਪਣੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣਕੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਸੁਣੋ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਪਰਮ ਰਹੱਸ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਹੀ ਯੁੱਗ ਹਨ।