ਕਦੇ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਸੱਚ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯਜਨਾ ਕਰਵਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਤਪਸਿਆ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਓਥੇ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਯਜਨਾ-ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਆਇਆ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਅਤੇ ਤਪਸਿਆ ਵਿਚ ਰਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਹਰੇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ—ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਤਪਸਿਆ ਰਾਹੀਂ—ਮੇਰੇ ਘਰ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲਵੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਜਿੱਤ ਨਾ ਸਕਣ, ਅਤੇ ਜੋ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ?" ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਪਿਆਰੇ, ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਰਮ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਤਾ, ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਬੀਜ—ਇਹ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਕਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਨਤੀਜਾ ਕਰਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਹੁਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਪਾਇ, ਜੋ ਕਰਮ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਮਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਨੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਲ ਵੀ ਨੀਅਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਤਪ, ਵਰਤ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਯਜ, ਆਦਿ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਮ ਨੀਅਤ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੀਅਤ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ: ਸਾਤਤਵਿਕ, ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਤਾਮਸੀ; ਅਤੇ ਫਲ ਵੀ ਕਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਨੀਅਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਨੀਅਤ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਵੇ। ਫਿਰ, ਕਰਮ ਵੀ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ; ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੇਕਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਫਲ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਓਥੇ ਕੋਈ ਕਰਮ ਦਾ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਹਰੇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਰਮ, ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਤਤਵ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਰਮ ਨੀਅਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਫਲ ਵੀ ਨੀਅਤ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ ਹੀ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੋਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਂ ਮੋਖ ਜਾਂ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੋਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਜਦਕਿ ਪਦਾਰਥ ਇਕੋ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਕਰਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਫਲ ਭੋਗੇ, ਮਨੋਭਾਵ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਮਨੋਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀਆਂ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਨੇ ਕਾਲੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਤਪਸਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਐਸਾ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਕਾਂਪ ਉਠੇ, ਜਦਕਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਨੇ ਉਸ ਡਰਾਉਣੇ ਖੱਡ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਯਜਨ-ਅੱਗ ਵਿਚ ਉਹ ਕਰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਦਿਲ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸਮਝ ਕੇ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਜਟਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ; ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਨੇ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯਜਨ-ਅੱਗ ਵਿਚ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਇੰਦਰ ਬਣਿਆ, ਆਪ ਹੀ ਵਰੁਣ ਬਣਿਆ, ਸਭ ਕੁਝ ਬਣ ਗਿਆ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਆਪਣੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਦ ਵਿਚ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਪਾਪੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ? ਉਹ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ 'ਸੰਯਮੀ' ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਭੀਮ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਲ ਪਰਤ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਜੋ ਕਰਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਓਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵਤਾ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚੰਗਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੋਦਾਵਰੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਦੇਹ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੂਤਕਾਲ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਦਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਣਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਪੂਜਣਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਭੀਮਨਾਥ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਕਦੇ ਸੰਸਾਰਕ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪੂਜਨੀਯ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਗਾਇਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਜਲ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਕੋਲ ਆਈ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜਾਬਾਲੀ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ, ਕ੍ਰਤੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਦੱਖ, ਮਰੀਚੀ, ਵੈਸ਼ਨਵ, ਸ਼ਤਤਾਪ, ਸ਼ੌਣਕ, ਦੇਵਰਾਤ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੱਗਿਨਿਵੇਸ਼, ਅਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਮਰੀਚੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਸੁਧੂਤ, ਪਾਪ, ਮਨੁ, ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਕੌਸ਼ਿਕ, ਤੁੰਬੁਰੂ, ਪਰਵਤ, ਅਗਸਤ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਪਿਪਪਲਾਦ, ਗਲਵ ਅਤੇ ਜੋ ਜੋਗ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸਨ, ਸਵਮਦ, ਅੰਗਿਰਸ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਰਗਵ, ਜੋ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਣ ਸਨ—ਇਹ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀ ਦਿਵਯ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਉਸ ਗੰਗਾ ਦੀ ਵਧਾਈ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸੂਕਤਾਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਆਦਿਤਯ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਮਰੁਤ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ, ਸਾਰੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਹਰਿ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਯਤਨ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਦੀ ਤਪਸਿਆ, ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।