ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੂਆਰੀ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੰਝ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨੇਕੀਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਅੱਗ ਝਲਸ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼) ਲਈ ਉਹ ਕੰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਧੋਖੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ; ਉਹ ਖੇਤੀ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਧੋਖਾ ਨਾ ਦਿੰਣ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਨੇਕੀਆਂ, ਧਨ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਮ ਤਾਂ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿੰਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਪਿਆਰੇ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਜੋ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾ। ਸਿਆਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪੁਜਾਰੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਪਿਤਾ, ਪ੍ਰਮਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?’’ ਫਿਰ ਮਧੁਛੰਦਾ ਨੇ ਸੋਚ ਕੇ ਸੁਮਤੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਜਾ; ਉਥੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਅਦਿਤੀ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।’’ ਸੁਮਤੀ ਨੇ ‘‘ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ, ਓਵੇਂ ਹੀ ਹੋਵੇ’’ ਕਹਿ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਗਿਆ, ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਵਿਰਤਾਂ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਛੁਡਾਇਆ ਅਤੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਪਾ ਲਿਆ। ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਲੈ ਲਿਆ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸ਼ੰਭੂ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਕੈਤਵ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਅਣਪਾਈ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸਮੁਦ੍ਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ‘‘ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਨਾਰਦ, ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।’’ ਗੌਤਮ ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਤ ਹੋਈ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਣ ਲੱਗੀ। ਇਹ ਦਿਵਯਾ ਨਦੀ, ਜੋ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ (ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ) ਵੱਲੋਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕੀ ਗਈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੀ, ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਲੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ, ਤੇ ਇਸਦੀ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਉਹ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਤ ਹੈ। ‘‘ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਧਰਮ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਹੋਵੇਗਾ; ਜੋ ਕੋਈ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਏ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਗਲਤ ਹੈ। ਐਸੇ ਪਾਪੀ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।’’ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੋਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ (ਸਮੁੰਦਰ), ਨਿਵਰਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਗੰਗਾ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਚਾਹੇ ਪਾਣੀ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਵੇ; ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ।’’ ‘‘ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਮੋਤੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਪਹਾੜ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਤੇ ਅਸੁਰ ਹਨ; ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵ ਵੀ ਸਹਾਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ, ਸਦਾ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਅਚਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮਿਲਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਝਲਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਅਗਸਤਿਆ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰਣ ਦੇ; ਪਰ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ।’’ ‘‘ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ: ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਵਿਚ ਆ; ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀ ਹੋ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਂਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਲੈ।’’ ਜਦ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ, ਗੌਤਮੀ, ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਖਾਂ, ਓਵੇਂ ਕਰ।’’ ‘‘ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਪਤਨੀਆਂ, ਅਰੁੰਧਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਇਹ ਕਰਾਂਗੀ।’’ ‘‘ਮੈਂ ਛੋਟੀ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਂਗੀ।’’ ਐਸਾ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ; ਇਹ ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ, ਸੱਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿ ਗਈ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਗੰਗਾਵਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ; ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ, ਸੁਣਨਾ ਤੇ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਪ ਨਾਸ, ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ। ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਭਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਰਿਸ਼ਿਸੱਤਰਮ’ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉੱਥੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਘਟਨਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਸੱਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ: ਵਾਸਿਸ਼ਠੀ, ਦਾਕਸ਼ਿਣੇਈ, ਵੈਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਾਮਦੇਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲੀ ਗੌਤਮੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਦਵਾਜੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੀ ਆਤਰੇਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਜਾਮਦਗਨੀ ਵੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੱਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਮਨਪਸੰਦ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕੀਤੇ।