ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਵਿਚਕਾਰ ਧਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਉੱਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਗਰਵ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਇਹ ਧਨ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਵਪਾਰੀ! ਤੂੰ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ? ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਪਾਰੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜਿਵੇਂ ਅਨਾਜ ਵਿੱਚ ਭੂਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਹੋ ਹੀ, ਦੋਸਤ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਧਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਧਨ ਤੇ ਕਾਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਕਿ ਮੈਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਧਰਮ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੈ?” ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਆਓ, ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਸ਼ਰਤ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਈਏ।” ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਫਿਰ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਰੱਖੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, “ਮੈਂ ਜਿੱਤਿਆ,” ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋ?” ਇਸ ਚੁਣੌਤੀ ਉੱਤੇ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਜਿੰਦਗੀ ਹੀ ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਵੇ। ਮਾਂ, ਪਿਉ, ਦੋਸਤ, ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਥੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਨਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਵਪਾਰੀ ਗਰੀਬ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਤੇ ਧਨ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰੀ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਸੀ, ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ, ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਫਟਕਾਰਿਆ: “ਤੇਰਾ ਧਨ ਲੁੱਟ ਗਿਆ, ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਕੱਟ ਗਏ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰੀ ਨੇਕੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਵੀ ਕੱਟ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਵਪਾਰੀ ਹੱਸਿਆ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਸਾਫ-ਸਾਫ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਰ ਲੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਚਾਰਯ, ਦੇਵਤੇ, ਵੇਦ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ—ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਤਿਕਾਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਹੈ; ਐਸੇ ਬੁਰੇ, ਵਿਕਾਰੀ, ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।” ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਆਉ, ਆਪਣੀ ਜਾਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਲਗਾਈਏ।” ਗੌਤਮ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਮੁੜ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਗਏ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ। ਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਵਪਾਰੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਵਪਾਰੀ ਦੀ ਅੱਖ ਵੀ ਕੱਢ ਲਈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਵਪਾਰੀ, ਧਰਮ ਦੀ ਸਦਾ ਵਡਿਆਈ ਕਰ ਕੇ ਤੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ: ਤੇਰਾ ਧਨ ਗਿਆ, ਅੱਖ ਗਈ, ਨਰਮ ਹੱਥ ਵੀ ਗਏ। ਤੇਰੀ ਪਰਖ ਹੋ ਗਈ, ਦੋਸਤ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਬੋਲੀਂ।” ਜਦ ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ, “ਹਾਏ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਹਰੀ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ।” ਹੁਣ ਉਹ ਵਪਾਰੀ, ਜੋ ਗਰੀਬ, ਬੇਹੱਥਾ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਯਾਦ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਚੰਨਣ ਚੜ੍ਹਨ ਤੇ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਗਿਆਰਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਉੱਥੇ ਆਇਆ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਆਇਆ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵੈਭੀਸ਼ਣੀ ਨਾਮਕ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ। ਉਹ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦੱਸ ਆਇਆ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰਾ ਆਚਾਰਯ ਰਾਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ ਦਾ ਵੀ ਤੇ ਮੇਰਾ ਵੀ ਮਿੱਤਰ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਲਿਆ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਹੋਰ ਕੰਮ ਆਇਆ, ਉਹ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸੀ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਜਰੂਰਤ ਪੈਣ 'ਤੇ ਹਿਮਾਵਤ ਲਿਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਲਯਕਰਨੀ ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀ ਬੂਟੀਆਂ ਲਿਆ ਕੇ, ਰਾਮ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਮ ਕਦੇ ਥੱਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਕੰਮ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਪਹਾੜ ਮੁੜ ਲੈ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪਹਾੜ ਤੇ ਰੱਖ ਆਇਆ। ਹੁਣ, ਉਹ ਜੜੀ ਲਿਆ ਕੇ, ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਇਹ ਧਰਮੀ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਚਾਹਵੇਗਾ, ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ।” ਜਦ ਵੈਭੀਸ਼ਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿਆ, ਵਿਸ਼ਲਯਕਰਨੀ ਫਿਰ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਿਥੇ ਹਰੀ, ਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਨ, ਡਿੱਗ ਪਈ। “ਇਹ ਜੜੀ ਜਲਦੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਿਖਾ, ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭਲਾਈ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।” ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ, “ਠੀਕ ਹੈ,” ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਜੜੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਖਾਈ। “ਇਸ ਨੂੰ ਲੈ ਲੈ,” ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, ਅਤੇ ਵੈਭੀਸ਼ਣੀ ਨੇ ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਕੱਟੀ, ਤੇ ਵਪਾਰੀ ਲਈ, ਜੋ ਨੇਕ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸੀ, ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਥੇ ਉਹ ਰੁੱਖ ਪਹਾੜ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ, ਉਥੋਂ ਟਾਹਣੀ ਲੈ ਕੇ, ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ; ਸਿਰਫ਼ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੈਭੀਸ਼ਣੀ ਨੇ ਠੀਕ ਓਹੀ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਟਾਹਣੀ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਵਪਾਰੀ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੁੜ ਆ ਗਈ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਤਨਾਂ, ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਜੜੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਉਹ ਜੜੀ ਲੈ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਰੀ, ਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਵਪਾਰੀ ਮੁੜ ਜੜੀ ਲੈ ਕੇ ਨਰਪਪੁਰ ਨਾਮਕ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉੱਥੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵੀ ਗੁਆ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਉਹ ਧੀ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਔਲਾਦ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਐਸਾ ਵਰਤ ਲਿਆ ਸੀ: ਚਾਹੇ ਉਹ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਹੋਵੇ, ਦਾਨਵ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਕਸ਼ਤਰੀ—ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ...