ਗੌਤਮ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਚਮਕਦਾਰ ਕੁੰਦਨ ਦੇ ਕਣ ਝੁਮਕੇ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ繁ਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹੋਏ ਵਸਤੂਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਗੌਤਮ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਫਿਰ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕੇਵਲ ਦੁਖ ਹੀ ਹੈ?" ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਨਹੀਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਦੁਖ, ਡਰ, ਗਮੀ, ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਕਿਵੇਂ ਮਿਟ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਤਕਰਾਰ ਹੋਈ; ਜਿਸ ਦੀ ਵਾਜਬੀ ਗੱਲ ਵਧੀਕ ਸਾਬਤ ਹੋਈ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਦੀ ਦੌਲਤ ਲੈ ਲਵੇਗਾ। ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛੀਏ—ਧਰਮ ਜਾਂ ਅਧਰਮ, ਕਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧੀਕ ਹੈ? ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਵੇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ: "ਪृथਵੀ ਤੇ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਅਧਰਮ, ਕਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧੀਕ ਹੈ?" ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੋਕ ਸੱਚ ਸਚ ਦੱਸਣ। ਫਿਰ, ਜੋ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਖੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਦੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹਨ। ਇਸ ਤਕਰਾਰ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਈ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਮਣਿਮਾਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ, ਨੇ ਮੁੜ ਧਰਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮਣਿਮਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈ?" ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਹੋਵੇ ਸੋ ਹੋਵੇ," ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮੁੜ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਦੌਲਤ ਜਿੱਤ ਲਈ, ਵਪਾਰੀ; ਤੂੰ ਬੇਸ਼ਰਮ ਹੋ ਕੇ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ? ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ।" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਪਾਰੀ ਹੱਸ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜਿਵੇਂ ਅਨਾਜ ਵਿੱਚ ਭੁਸਾ, ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚਾਰ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੌਲਤ ਤੇ ਇੱਛਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ, ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਦ ਧਰਮ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੈ?" ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਚਲੋ, ਹਮਾਰੀ ਸ਼ਰਤ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਿਬੜੀ ਜਾਵੇ।" ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਮੁੜ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਗਏ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਜਿੱਤਿਆ," ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਕੱਟ ਲਏ, ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਦੇ ਹੋ?" ਇਸ ਚੁਣੌਤੀ 'ਤੇ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਜਿੰਦਗੀ ਹੀ ਗਲੇ 'ਤੇ ਆ ਜਾਵੇ। ਮਾਂ, ਪਿਤਾ, ਦੋਸਤ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ—ਧਰਮ ਹੀ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸਾਥੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਕਰਾਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਨਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਵਪਾਰੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਹੱਥ ਗਵਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੋਹਾਂ, ਘੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਗੰਗਾ ਤਟ ਤੇ, ਜੋਗ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਰੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ, ਦੋਹਾਂ ਮੁੜ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੋਲ ਪਏ। ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਜੋਗ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ, "ਤੇਰੀ ਦੌਲਤ ਖਤਮ, ਹੱਥ ਵੀ ਕੱਟੇ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ ਗੁਣ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਜੇ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕਹੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿਆਂਗਾ।" ਵਪਾਰੀ ਹੱਸਿਆ ਤੇ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਰ ਲਓ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਚਾਰਯ, ਦੇਵ, ਵੇਦ, ਧਰਮ ਤੇ ਜਨਾਰਦਨ—Iਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਪਰ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਹੈ; ਐਸਾ ਕੁਕਰਮੀ ਛੂਹਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮੰਦ, ਬੁਰਾ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੇ ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਰਤ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ 'ਤੇ ਲਾ ਲੈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ!" ਗੌਤਮ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਮੁੜ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਗਏ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤਟ ਤੇ, ਜੋਗ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਅੱਖ ਵੀ ਨਿਕਾਲ ਲਈ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਵਪਾਰੀ, ਤੇਰੇ ਧਰਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ, ਤੂੰ ਇਹ ਹਾਲਤ 'ਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਤੇਰੀ ਦੌਲਤ ਗਈ, ਅੱਖ ਗਈ, ਨਰਮ ਹੱਥ ਵੀ ਕੱਟੇ; ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਦੋਸਤ; ਮੈਂ ਹੁਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਨਾ ਕਹੀਂ।" ਜਦ ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ, "ਹੈ ਹਰੀ, ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਦੁਖ ਆ ਗਿਆ!" ਹੁਣ ਉਹ ਵਪਾਰੀ, ਗਰੀਬ, ਹੱਥ-ਵਿਹਣੇ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਪਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਤੇ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਇਕ ਦਿਨ, ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਜਦ ਚੰਦ ਉੱਗਾ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਉੱਥੇ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਜੋਗ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ; ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਆ ਗਿਆ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵੈਭੀਸ਼ਣੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਦਿਖਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ; ਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਗੁਣਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਮੇਰਾ ਅਚਾਰਯ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨੁਮਾਨ, ਉਸ ਦਾ ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਿਤ੍ਰ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਲਿਆ ਸੀ।" "ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਹੋਰ ਕੰਮ ਆਇਆ, ਉਹ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਸਭ ਜੜੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸੀ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਜਰੂਰਤ ਤੇ ਹਿਮਵਤ ਲਿਆ।" "ਉਸ ਨੇ, ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਲਯਕਰਣੀ ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀ ਜੜੀਆਂ ਲਿਆਈਆਂ, ਰਾਮ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਅਥਾਹ ਹਨ।" "ਉਹ ਕੰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਤੇ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਜਦ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਪਹਾੜ ਮੁੜ ਲੈ ਕੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਪਹਾੜ ਤੇ ਆ ਗਿਆ।" "ਉਹ ਜੜੀ ਲਿਆ ਕੇ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ; ਫਿਰ ਇਹ ਉੱਤਮ ਮਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਪਾ ਲਵੇਗਾ।