ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਦ੍ਧਕੌਸ਼ਿਕਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਕਿ ਗੌਤਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਗਿਆਤਾ ਸੀ। ਪਰ, ਮਾਂ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੋਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਗੌਤਮ ਕੁਝ ਉਲਟ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਮਣਿਕੁੰਡਲ ਵਣਿਕ ਸੀ। ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਬੜੀ ਅਜੀਬ ਸੀ—ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਦੂਜਾ ਅਮੀਰ ਵਣਿਕ, ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਮਿੱਤਰ ਮਣਿਕੁੰਡਲ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਧਨ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀਏ। ਜਵਾਨੀ ਧਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਧਨ ਦੇ ਬਿਨਾ ਸੁਖ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹਾਏ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜੋ ਗਰੀਬ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" ਮਣਿਕੁੰਡਲ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪਿਤਾ ਜੀ ਵਲੋਂ ਬਹੁਤ ਧਨ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਧਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ!" ਪਰ ਗੌਤਮ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਾਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਕਦੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਸਿਰਫ਼ ਉੱਤਮਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਦੋਸਤ।" ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਹਨ; ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੇਚਾਰੇ ਜੀਵਨ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਧਨ ਮੰਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਧਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਧਨ ਨਹੀਂ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਖੁਦ ਧਨ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਪੁੱਤਰ ਹੈ; ਹੋਰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਜਣਨ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਣਿਕੁੰਡਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਗੌਤਮ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸੋਨਾ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਲੈ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਨ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਫਿਰਦੇ ਗਏ। ਮਣਿਕੁੰਡਲ ਨੇ ਸੱਚ ਆਖਿਆ, "ਅਸੀਂ ਧਨ ਜੋੜ ਕੇ ਮੁੜ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗੇ," ਪਰ ਗੌਤਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਣਿਕ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪਾਪੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਿਆ; ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਵਡਿਆਨ-ਵਡਿਆਨ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਦੋਵੇਂ, ਧਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ; ਪਰ ਗੌਤਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਣਿਕੁੰਡਲ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਧਨ ਹੜਪਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਸੀ, "ਜੋ ਵੀ ਤਰੀਕਾ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਵਾਂ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ਹਰ ਥਾਂ, ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੁੰਦਰ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਹਨ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਉਹ ਅੱਗੇ ਸੋਚਦਾ, "ਜੇਕਰ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਧਨ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਉਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਤਾਂ ਇਹੀ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਚਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਗਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਮੈਂ ਮਣਿਕੁੰਡਲ ਦੇ ਹੱਥ ਆਏ ਇਸ ਧਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਕਿਵੇਂ ਲਵਾਂ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਗੌਤਮ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਜੜੇ ਕੁੰਡਲ ਪਾ ਕੇ, ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।" "ਫਿਰ, ਉਹ ਧਰਮ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ?" ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਣਿਕ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਨਹੀਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਤਾਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ; ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਦੁੱਖ, ਡਰ, ਗ਼ਮੀ, ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੋਖਸ਼ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਵਿਚਾਲੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ; ਜਿਸ ਦੀ ਗੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧੀਕ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਦਾ ਧਨ ਲੈ ਲਵੇਗਾ। ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਦੇਖੀਏ, ਧਰਮ ਵਧੀਕ ਹੈ ਜਾਂ ਅਧਰਮ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਗਏ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਵਧੀਕ ਹੈ ਜਾਂ ਅਧਰਮ?" ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਦੱਸਿਆ; ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰਕ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਾ ਧਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆ ਗਿਆ। ਮਣਿਮਾਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮਣਿਮਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" ਵਣਿਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ।" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਧਨ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਹੇ ਵਣਿਕ; ਤੂੰ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਣਿਕ ਹੱਸ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਜਿਵੇਂ ਅਨਾਜ ਵਿੱਚ ਭੂਸਾ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ, ਦੋਸਤ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਧਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ। ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਕਿ ਮੈਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਦ ਧਰਮ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ?" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਫਿਰ ਵਣਿਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਇਹ ਜੁਆ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਈਏ।" ਵਣਿਕ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਦੋਵੇਂ ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਗਏ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ, "ਮੈਂ ਜਿੱਤਿਆ," ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੁਣ ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈਂ?" ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਣਿਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਜਾਨ ਹੀ ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਵੇ। ਮਾਂ, ਪਿਤਾ, ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਕ—ਸਭ ਲਈ ਧਰਮ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਥੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਰਕ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਨਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਵਣਿਕ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਤੇ ਧਨ ਦੋਵੇਂ ਗੁਆ ਬੈਠਾ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਘੁੰਮਦੇ-ਘੁੰਮਦੇ ਗੰਗਾ ਤਟ ਤੇ, ਯੋਗ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਹਰੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ, ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ। ਵਣਿਕ ਨੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਜਦਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵਣਿਕ ਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।