ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਲੋਂ ਸਹਾਰਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਔਖਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਂਦਾ, ਸੋਚਦਾ, “ਇਹ ਮੇਰੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ।” ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਕੋਸਦਾ, “ਹਾਏ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਭਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਈ! ਕਿੰਨਾ ਨਿਰਦਈ ਨਸੀਬ ਹੈ!” ਉਸਦੇ ਇਸ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਵੈਦ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, “ਇਸ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਹੈ। ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਮਿੱਟੀ, ਕੁਸ਼ਾ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਹੈ।” ਫਿਰ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਤਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਹੀ ਅਰਪਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਿੱਥੇ ਭਗਤੀ, ਪ੍ਰੇਮ, ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਵਿਵੇਕ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਦੁਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮੇ।” ਇਉਂ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਕੋਲੋਂ ਮੰਗਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਨਿਰਮਾਲਯ ਮਿਲੇ।” ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਮੰਗਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਨਿਰਮਾਲਯ ਸਾਡਾ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਵੇ।” ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।” ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ, ਭਿੱਲਤੀਰਥ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਭਗਤੀ ਦਿੰਦਾ, ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਚਕਸ਼ੁਸ-ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਭੌਵਣਾ ਨਾਮਕ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਭੌਵਣ ਨਾਮ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਜੋ ਖਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵ੍ਰਿਧਕੌਸ਼ਿਕਾ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗੌਤਮ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੁਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਝ ਉਲਟ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਸੀ, ਮਾਣਿਕੁੰਡਲ ਨਾਮਕ ਵਪਾਰੀ। ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਅਨੋਖੀ ਸੀ—ਇੱਕ ਅਮੀਰ, ਇੱਕ ਗਰੀਬ, ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਇਕ ਵਾਰੀ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਚੁਪਚਾਪ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਾਣਿਕੁੰਡਲ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਆਓ, ਧਨ ਲੈਣ ਲਈ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀਏ। ਜਵਾਨੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਧਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੋਂ? ਹਾਏ, ਜੋ ਗਰੀਬ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।” ਕੁੰਡਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪਿਉ-ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਧਨ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਧਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ!” ਪਰ ਗੌਤਮ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਧਰਮ, ਧਨ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਇੱਛਾ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਕਦੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਵਧਾਈਯੋਗ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰਾਜ਼ੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੇਚਾਰੇ ਹਨ।” “ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਈ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਉ-ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਮੂੰਹੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਹੇ ਕੁੰਡਲ। ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਧਨ ਕਮਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਉ ਦਾ ਧਨ ਨਹੀਂ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਧਨ ਕਮਾਂ ਕੇ ਪਿਉ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਪੁੱਤਰ ਹੈ; ਹੋਰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਉਹ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਗਹਿਣੇ ਚੁੱਕ ਲਏ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਨ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਹ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਮੱਤੀ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਏ। “ਅਸੀਂ ਧਨ ਤੇ ਦੌਲਤ ਲੈ ਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗੇ।” ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਸੱਚ ਆਖਿਆ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚਲਾਕੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਵਪਾਰੀ, ਪਾਪੀ ਮਨ ਤੇ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕਿਆ; ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਰਹੇ। ਵਪਾਰੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚਲਾ ਧਨ ਹੜਪਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। “ਜੋ ਵੀ ਤਰੀਕਾ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੋਹਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ, ਦੇਵੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹਨ—ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” “ਜੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਧਨ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿਚ, ਐਸਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਚਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਗਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਮੈਂ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਆਏ ਧਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭੋਗਾਂ?” ਇਉਂ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਗੌਤਮ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਗਹਿਣੇ ਪਾਏ, ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਅਸਲ ਵਿਚ, ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਜੀਵ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਧਦੇ, ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਇੱਛਤੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮੀ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਹੀ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਐਸੇ ਧਰਮ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੋਵੇ?” ਫਿਰ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਨਹੀਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਤਾਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੈ; ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਦੁੱਖ, ਡਰ, ਸੋਗ, ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੋਖਸ਼ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” ਇਉਂ ਦੋਵੇਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਹੋ ਗਿਆ; ਜਿਸ ਦੀ ਗੱਲ ਭਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਦਾ ਧਨ ਲੈ ਲੈਂਦਾ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, “ਆਓ ਪੁੱਛੀਏ ਕਿ ਧਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧੀਕ ਹੈ ਜਾਂ ਅਧਰਮ ਦੀ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।” ਇਉਂ ਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧੀਕ ਹੈ ਜਾਂ ਅਧਰਮ ਦੀ?” ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਦੱਸਿਆ; ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਖ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਥੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਾ ਧਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਣਿਮਾਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ, ਨੇ ਮੁੜ ਧਰਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮਣਿਮਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਮਨ,” ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮੁੜ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।