ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਯਜਨ, ਹਵਨ ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਸੋਮ ਰਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਰਖਾ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਿਆ। ਉਹ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਛਿੜਕਦੇ, "ਮੈਂ ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਕੀਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸਾਰੇ ਕਾਂਦਿਸ਼ੀਕ ਰਾਖ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, "ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ," ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਨੇ ਪਾਣੀ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਦੈਤਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਓਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਿਥੇ ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਨੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਸੁੱਟਿਆ, ਉਹ ਥਾਂ "ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਤੀਰਥ" ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਯਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲ ਦੇ ਡੰਡੇ, ਚੱਕਰ, ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਦੈਤਿਆ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੇ ਨਿਕਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਿਥੇ ਉਹ ਦੈਤਿਆ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਹ ਥਾਂ "ਯਾਮਯਤੀਰਥ" ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਓਥੇ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਥੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰਾਂ ਵਹੀਆਂ, ਓਥੇ ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਨੇ ਤਰੁਪਤ ਹੋ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਥਾਂ "ਅਗਨਿਤੀਰਥ" ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਮਰੁਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ: "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਰਾਜਾ ਬਣੇਂਗਾ; ਤੂੰ ਸਦਾ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਮਿੱਤਰ ਰਹੇਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਲਈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯਮਤੀਰਥ ਉੱਤੇ, ਤਰਪਣ ਕਰੇ। ਉਹ ਤੀਰਥ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ; ਓਥੇ ਸ਼ਿਵ, ਭਗਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਿਕ ਮੰਤਰਾਂ, ਨਾਚ, ਗੀਤ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਪੰਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾਂ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਭੇਂਟਾਂ, ਪ੍ਰਣਾਮ, ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ, ਧੂਪ, ਦੀਵੇ, ਭੋਜਨ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ—ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ—ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਰ ਦਿਤੇ। ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਹ ਤੀਰਥ "ਸ਼ੈਵ" ਅਤੇ "ਵੈਸ਼ਣਵ" ਦੋਵੇਂ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਸਭ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਨੁਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤੀਰਥ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਸੌ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਿਲਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਗਿਰੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ, ਉਥੇ ਵੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹਾਣੀ ਵਾਪਰੀ। ਉਥੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਜੋ ਆਦਿਕੇਸ਼ਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੁਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਸਿੰਧੁਦਵੀਪ ਨਾਮਕ ਇਕ ਮਹਾਨ ਧਰਮੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦਾ ਸੀ; ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਵੇਦ ਵੀ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਸੀ। ਆਦਿਕੇਸ਼ਾ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵੇਦ, ਜੋ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੀ, ਭਿੱਖ ਮੰਗਣ ਪਿੰਡ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਵੱਡੇ ਧਰਮੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਜੋ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਿਕਾਰ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਗ੍ਹਾਂ ਭਟਕਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰ ਮਾਰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਮਾਨ ਦੇ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਮਾਸ ਰੱਖ ਕੇ, ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ। ਆਦਿਕੇਸ਼ਾ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਮਾਸ ਬਾਹਰ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ, ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੱਤੇ ਲੈ ਕੇ, ਮਨ ਲਾਈ ਹੋਈ, ਹੋਰ ਮਾਸ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ। ਆਦਿਕੇਸ਼ਾ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਵੇਦ ਨੇ ਬੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਉਸ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਪਾਣੀ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦਾ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਮਾਸ ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ ਆਖਦਾ, "ਸ਼ਿਵ ਮੇਰੇ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।" ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਮਾਸ ਲਿਆ ਸੀ, ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਰਦਾ, ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ; ਫਿਰ ਵੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ—ਇਹ ਹੈ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਸ਼ੰਭੂ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨੀ ਅਪਾਰ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕੋਈ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੇਦ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਪੂਜਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਰੇ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ, ਦੇਵਤਾ, ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।" ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵੇਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸਿੰਧੁ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਦਾ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਹੈ?" ਜੋ ਕੋਈ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਦੇਵਤਾਈ ਕੰਦ-ਮੂਲ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਰੇ ਵੱਲੋਂ ਮਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਸ ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲਿਆ।