ਨਾਰਦ ਜੀ, ਅਜੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਯਜਨਾ-ਕੁੰਡ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਯਜਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਚਕਰਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਕੀੜਾ ਜਾਂ ਕੀਟ ਵੀ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੰਡਕ ਅਰਣਿਆ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਉਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਇਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਹੀ ਚੜ੍ਹਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਪਾਠ, ਅਧਿਐਨ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੂਰੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਗੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨਿ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਸ਼ਤਰਪਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਐਸਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਵਰਗੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤੀਰਥ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ "ਮਨਯੁਤੀਰਥ" ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਹੇ ਮੁਨਿ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚ ਜੰਗ ਹੋਈ। ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਡੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸਾਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਦੱਸੋ।" ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਜਾਓ।" ਉਥੇ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁੰਦਰ, ਸਦਾ ਆਨੰਦਮਈ, ਅਕਾਲ ਤੇ ਅਕਲਣੀਯ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮਿਲੇਗਾ। "ਐਸਾ ਹੋਵੇ," ਆਖ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਕੁਝ ਨੇ ਤਪ ਕਰੇ, ਕੁਝ ਨੇ ਨੱਚਿਆ, ਕੁਝ ਨੇ ਇਸਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਮਹਾਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਮੰਗੋ।" ਦੇਵਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸਾਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਯੋਧਾ ਦਿਓ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਰਹੇ।" "ਜਿਸਦੀ ਬਾਂਹ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਖੁਸ਼ ਰਹੀਏ," ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।" ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ "ਮਨਯੁ" ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਯੋਧਾ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਦੇਵਸੈਨਾ ਦਾ ਨੇਤਾ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਮਨਯੁ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਜਦ ਮਨਯੁ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਨਯੁ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵਿਖਾ, ਅਸੀਂ ਜੰਗ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨਯੁ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੇਰਾ ਰਚਨਹਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ, ਹਰ ਥਾਂ, ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਗੱਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਪਰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਰਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਦਿਵਿਆ ਹੈ, ਅਸਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਕੌਣ ਹੋਵੇ? ਐਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹਾਂ, ਵੇਖ ਲਓ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਮਨਯੁ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਵਿਖਾਇਆ, ਜੋ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਭਵ ਦੇ ਤੀਜੇ ਨੇਤਰ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਰੂਪ, ਜੋ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪੁਰੁਸ਼ਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਜਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਦੈਤ ਤੇ ਦਾਨਵ ਡਰ ਗਏ, ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਨਯੁ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਰਾਜ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਰਾਜਭੋਗ ਕਰਾਂਗੇ।" ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਤੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਜਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਇੰਦਰ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਵਰੁਣ ਹੈਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਖਿਆਕਾਰ ਹੈਂ। ਜਿੱਤ ਲਈ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ। ਮਨਯੁ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।" ਮੈਂ ਸਭ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਮਨਯੁ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਇਕ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਮਨਯੁ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਬਣਿਆ। ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮਨਯੁ ਨੇ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ; ਜਿੱਤ, ਹੌਂਸਲਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਨਯੁ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਮਨਯੁ ਰਾਹੀਂ ਜਿੱਤ ਲੈ ਕੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਮਨਯੁ ਦੀ ਰਖਿਆ ਹੇਠ, ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਉਥੇ, ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ "ਮਨਯੁਤੀਰਥ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਭਾਵ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਮਨਯੁ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਹਾਰਦਾ ਨਹੀਂ।